Toolkit ‘Samen met het azc’ – Activiteiten organiseren

Maryam Roustaei, matcher bij NewBees Midden-Gelderland, schrijft over de rondleidingen die zij gaf aan nieuwkomers in Museum Arnhem 

“Voor mij was dit echt een bijzondere ervaring. Ik ben zelf ook nieuwkomer in Nederland. In mijn land van herkomst (Iran) heb ik jarenlang als docent wiskunde gewerkt, maar kunst en musea zijn altijd belangrijk voor mij geweest. Wanneer ik een stad of een land bezoek, staat een museumbezoek altijd bovenaan mijn lijst. Ik vind het mooi om iets te leren over de geschiedenis, cultuur en achtergrond van een land. Juist in Nederland, met zo’n rijke geschiedenis en cultuur, voelde het geven van deze rondleidingen extra bijzonder. 

Ik wilde graag meedoen aan deze activiteiten omdat het een kans bood om andere nieuwkomers kennis te laten maken met kunst en erfgoed. In totaal hebben we ongeveer acht rondleidingen georganiseerd, onder andere bij de tentoonstellingen Ontmoeten en Het Fantastische Landschap. 

Wat mij het meest bijbleef, was dat veel deelnemers voor het eerst een Nederlands museum bezochten. Sommigen waren zelfs nog nooit eerder in een museum geweest of hadden weinig ervaring met kunst. Het was geweldig om te zien hoe nieuwsgierig zij waren, vragen stelden, hun eigen verhalen deelden en anders naar kunst begonnen te kijken. Dat maakte het voor mij als begeleider ook een bijzondere ervaring. 

De tentoonstelling Ontmoeten maakte op mij persoonlijk veel indruk. Het thema – over vrouwen, de Nederlandse koloniale geschiedenis en identiteit – voelde herkenbaar en soms ook emotioneel. De deelnemers voelden zich verbonden met de onderwerpen en durfden hun eigen ervaringen te delen, wat zorgde voor mooie en open gesprekken. Voor deze tentoonstelling kregen mijn collega en ik vooraf een rondleiding van Manon, de conservator hedendaagse kunst. Dat hielp enorm om zelf goed uit te leggen over de verschillende kunstwerken, zoals beelden en schilderijen. Het maakte dat ik zekerder en beter voorbereid was, en dat merkten de deelnemers ook. 

Bij Het Fantastische Landschap hebben we die voorbereiding helaas niet gehad. Ik heb zelf informatie opgezocht via de website van Museum Arnhem en andere bronnen, maar dat was toch minder effectief dan een persoonlijke toelichting. Toch was Roerloos, de installatie van Sara Vrugt, voor veel deelnemers een bijzondere ervaring. Van een zieke kastanjeboom was een tent gemaakt, gevuld met belletjes, natuurgeluiden en muziek. Even stil liggen in de tent, nadenken en tot rust komen, maakte het voor iedereen een moment van ontspanning en reflectie. 

Voor mij betekenen deze rondleidingen veel meer dan alleen het organiseren van een erfgoedactiviteit. Het voelde echt als het bouwen van een brug tussen culturen. Als nieuwkomer begrijp ik hoe belangrijk het is om je verbonden te voelen met je nieuwe omgeving. Samen kunst bekijken en bespreken, gaf ruimte voor ontmoeting, herkenning en begrip – en dat voelde heel waardevol.” 

Kennismaken met de Renkumse oorlogsgeschiedenis 

In het kader van het participatieverklaringstraject (PVT) van de gemeente Renkum werd het Airborne Museum in 2023 benaderd met de vraag of wij de deelnemers kennis konden laten maken met de regionale oorlogsgeschiedenis. De belangrijkste doelen: nieuwkomers kennis laten maken met de Nederlandse samenleving door middel van onze collectie en duiding geven aan het straatbeeld vol monumenten, vlaggen en herdenkingstekens.  

Om dit te bereiken hebben we een rondleiding ontwikkeld waarbij een museumgids, ondersteund door een tolk, enkele kernobjecten van onze tentoonstelling laat zien, hun verhalen vertelt en deze verbindt aan herkenbare plekken of gebruiken in de gemeente.  

Uitdagingen
Om voor deze doelgroep een programma te ontwikkelen moesten we meer informatie inwinnen, opnieuw kijken naar onze eigen werkwijze en zelfs naar hoe ons museumgebouw functioneert. Na overleg met de gemeente werd duidelijk hoe divers deze doelgroep is: verschillende achtergrond, verschillende niveaus van voorkennis en ook de kennis van het Nederlands verschilt per bezoeker. Daarnaast hebben veel deelnemers zelf een oorlog meegemaakt en konden tentoonstellingselementen in het Airborne Museum, zoals de Airborne Experience, te confronterend zijn voor deze doelgroep.  

Voor het bezoek
Vanwege de mogelijke taalbarrière werd in overleg met de gemeente besloten dat elke groep vergezeld zou worden door een tolk en een trainer van het PVT. Dit geeft zekerheid voor zowel de deelnemers als de museumgids en stelt hen beter in staat om te communiceren. Daarnaast stelde het museum ter voorbereiding een uittreksel op waarin de Tweede Wereldoorlog in Nederland en de Slag om Arnhem kort werden uitgelegd.  

Programma
Om de deelnemers een veilige omgeving te bieden werd de mogelijkheid gecreëerd om hen voor openingstijd te ontvangen. Op deze manier waren er geen andere bezoekers aanwezig en kon het museum anders worden opgestart. Alle tentoonstellingselementen die oorlogsgeluiden bevatten werden voor dit programma uitgeschakeld.   

Voor het programma werd gekozen voor een klassieke rondleiding met een interactieve afsluiting. Vanwege de taalbarrière was een volledig interactief programma te uitdagend en tijdrovend, het gebruik van een tolk halveert immers de tijd die je hebt. In de keuze voor de vertelthema’s en objecten werd rekening gehouden met diversiteit en herkenbaarheid zodat de relevantie van dit bezoek voor de deelnemers duidelijk was en zij konden spiegelen met hun eigen ervaringen.  

De verhalen zijn kort, maar sterk en gaan over mannen, vrouwen, volwassenen, kinderen, burgers, militairen, symbolen en herdenken. In de nabespreking wordt vaak duidelijk dat de verhalen de deelnemers geraakt hebben en is er ruimte voor vragen. Deelnemers vragen vaak over hun directe omgeving, maar ook over hoe de relaties nu zijn tussen de partijen die toen tegenover elkaar stonden. Daarnaast, misschien wel het meest indrukwekkend, is dat ze ruimte zien om ook hun eigen verhalen te delen en deze te verbinden aan de onze.   

Kernpunten

• Deel verantwoordelijkheden met de gemeente, stichting of organisatie waarmee je je doelen afspreekt.  
• Zorg dat het programma gedragen wordt in je organisatie.  
• Hou je verhaal kort en maak het persoonlijk en tastbaar.  
• Laat ruimte voor eigen inbreng van de deelnemers.  

Je kunt bewoners van het azc het beste uitnodigen voor activiteiten die op wandel- of fietsafstand van de woonplaats plaatsvinden. Niet iedereen beschikt over eigen vervoer of voldoende budget voor openbaar vervoer. Wanneer vervoer een drempel vormt, kan dit een reden zijn dat bezoekers afhaken.

Om drempels naar jouw organisatie zoveel mogelijk weg te nemen, kun je overwegen om zelf vervoer te organiseren van en naar het azc. Villa Mondriaan en de Museumfabriek in Winterswijk hebben dit bijvoorbeeld met veel succes gedaan. In sommige gevallen is het mogelijk om vervoer te organiseren vanuit het COA. Neem contact op met een opvanglocatie bij jou in de buurt om hier meer te weten over te komen.

De taalbeheersing van asielzoekers en statushouders loopt sterk uiteen. Sommigen spreken al wat Nederlands, terwijl anderen vooral een andere taal spreken of nog weinig kennis van het Nederlands hebben.  Activiteiten kunnen daarom het beste in eenvoudig Nederlands (A1 of A2) met visuele ondersteuning worden aangeboden, zodat zoveel mogelijk mensen kunnen deelnemen. Denk er ook eens aan om activiteiten aan te bieden in de taal van de bewoners van het azc. Een goed voorbeeld hiervan zijn de rondleidingen die Museum Arnhem in samenwerking met NewBees organiseerde in het Arabisch en Farsi. Overleg van tevoren met het azc welke taal het beste kan worden ingezet voor de betreffende doelgroep.

Heb ik een tolk nodig?
Een tolk is niet altijd nodig. Overweeg activiteiten die minder afhankelijk zijn van taal en vooral gericht zijn op doen en beleven. Een taalbarrière kan lastig zijn, maar er zijn veel creatieve oplossingen te bedenken. Denk bijvoorbeeld aan vertaalapps of, misschien beheersen jouw vrijwilligers en medewerkers wel een (tweede) taal die aansluit bij de groep bewoners van het azc. Er zijn ook manieren om zonder taal te communiceren. Denk bijvoorbeeld aan samen een maaltijd koken, eten, tekenen, foto’s maken van aansprekende objecten, muziek maken of samen een dans uitvoeren. Dit soort activiteiten maken taal minder belangrijk en bevorderen interactie op een andere manier. 

Daarnaast zijn veel statushouders en asielzoekers ervaren in het gebruik van vertaalapps. Dit kan een waardevol hulpmiddel zijn voor eenvoudige communicatie tijdens activiteiten. Mocht een tolk toch nodig zijn voor gevoelige onderwerpen of complexe informatie, informeer dan bij het azc of er vrijwillige tolken beschikbaar zijn of werk samen met organisaties zoals Global Talk. Dit is een organisatie waarbij je een tolk kan inhuren. 

Een uitnodigende en veilige sfeer binnen de organisatie is een belangrijke voorwaarde voor het succes van je activiteit. Peil daarom vooraf de bereidheid bij medewerkers, vrijwilligers en bestuur. Bespreek binnen de organisatie wie enthousiast is om de activiteit vorm te geven en wie hierbij een rol wil spelen. Kijk daarbij ook of er voldoende tijd en capaciteit is om de activiteiten te begeleiden en of medewerkers en vrijwilligers bereid zijn om waar nodig extra ondersteuning te bieden.

Het helpt om met elkaar te bespreken hoe je omgaat met verschillen in taal en cultuur, en hoe je mogelijke misverstanden kunt voorkomen. Denk ook na over manieren om ervoor te zorgen dat iedereen zich welkom en op zijn gemak voelt. Een korte interne bijeenkomst of workshop over inclusie kan hierbij helpen.

Door vooraf gesprekken te voeren over verwachtingen, mogelijke zorgen en praktische vragen, kunnen misverstanden later in het traject worden voorkomen. Wanneer er binnen de organisatie twijfel of weerstand bestaat, is het belangrijk om dit serieus te nemen en samen te bespreken. Zo creëer je een sterke basis voordat je activiteiten gaat opzetten.

Veel bewoners van een azc hebben nog niet eerder een Nederlands museum of erfgoedlocatie bezocht. Het is daarom goed om vooraf na te denken over hoe je het bezoek en de activiteit introduceert en welke verwachtingen deelnemers mogelijk hebben. Misschien kan je een video maken die bij aanmelding voor de activiteit getoond kan worden of kan iemand bij aankomst wat over de erfgoedorganisatie vertellen aan de deelnemers.

Tijdens de uitvoering is heldere en toegankelijke communicatie erg belangrijk. Spreek in begrijpelijke taal, gebruik korte zinnen en ondersteun waar mogelijk met visuele hulpmiddelen. Vertaalapps kunnen behulpzaam zijn. Mocht een tolk toch nodig zijn voor gevoelige onderwerpen of complexe informatie, informeer dan bij het azc of er vrijwillige tolken beschikbaar zijn of werk samen met organisaties zoals Global Talk.

Zorg ervoor dat je aandacht schenkt aan het creëren van een veilige sfeer waarin deelnemers vragen kunnen stellen en waarin het ook toegestaan is om even niet actief mee te doen. Het gaat bij de activiteit niet alleen om het overdragen van kennis, maar ook op het begeleiden van een ontmoeting met erfgoed en elkaar. Nieuwsgierigheid, respect en openheid zijn daarbij belangrijk. Bespreek ook dit met de begeleiders. Door in kleine groepen of tweetallen te werken verlaag je de drempel om iets met een ander te delen en ontstaat er sneller contact. Let daarnaast op non-verbale signalen en check regelmatig of iedereen het kan volgen. Wanneer een begeleider vaker met groepen uit asielzoekerscentra werkt, ontwikkelt die steeds meer gevoel voor dit soort signalen en leert die beter inspelen op wat een groep op dat moment nodig heeft.

Veel bewoners van een azc hebben hun land verlaten vanwege oorlog, geweld of andere vormen van onveiligheid. Die ervaringen kunnen, zichtbaar of onzichtbaar, doorwerken in hoe iemand een activiteit beleeft. Het is daarom belangrijk om activiteiten veilig en respectvol vorm te geven.

Traumasensitief werken betekent niet dat je specialistische hulpverlening moet bieden, maar wel dat je bewust bent van mogelijke triggers. Denk bijvoorbeeld aan harde oorlogsgeluiden, schrikreacties, expliciete beelden of confronterende thema’s. In sommige situaties kan het verstandig zijn om bepaalde geluidsfragmenten zachter te zetten, alternatieve routes aan te bieden en vooraf duidelijk te communiceren over de inhoud van een tentoonstelling. Transparantie helpt deelnemers om zelf een keuze te maken en geeft hen regie.

Cultuursensitief werken vraagt daarnaast om aandacht voor verschillen in achtergrond, religie, normen en waarden. Niet iedere activiteit of elk onderwerp sluit aan bij elke groep. Een tentoonstelling met veel naaktbeelden of expliciete thematiek kan voor sommige bezoekers ongemakkelijk zijn, terwijl anderen daar geen bezwaar tegen hebben. Het is belangrijk om niet handelen vanuit aannames. Bewoners van het azc vormen geen uniforme groep. Zij verschillen in land van herkomst, opleidingsniveau, religie, leeftijd en persoonlijke ervaringen. Ga er dus niet automatisch van uit dat bepaalde onderwerpen wel of niet passend zijn, maar bespreek dit. Blijf open en nieuwsgierig.

Ga in gesprek met het lokale azc. Vraag welke aandachtspunten er zijn, leg uit wat je van plan bent en vraag of het mogelijk is om samen naar passende vormen te zoeken.

Maak van tevoren een inschatting van de kosten. Denk bijvoorbeeld aan materialen, uren, catering en entreekosten. Als je dit inzichtelijk hebt, kun je nadenken hoe je dit wil financieren. Welk deel van de begroting betaal je zelf? En welk deel moet extern gefinancierd worden?

Afhankelijk van het soort bezoek zijn er fondsen en subsidies beschikbaar, zoals het Fonds voor Cultuurparticipatie of het Oranje Fonds. Soms wil de gemeente bijdragen in de kosten. Daarnaast hebben azc’s heel soms zelf een budget voor culturele of sociaal-maatschappelijke uitstapjes. Informeer bij het azc in de buurt welke mogelijkheden er zijn. Een succesvolle financieringsaanvraag begint met een helder projectplan en een overzichtelijke begroting. Start op tijd, want fondsen hebben vaak enkele maanden nodig om te beslissen. Voor advies en een overzicht van subsidies kun je terecht op www.erfgoedvrijwilliger.nl.

Wanneer jouw museum of organisatie de Vriendenloterij VIP-kaart accepteert, is het in 2026 mogelijk om voor bewoners van azc’s gratis toegang te regelen via de actie Welkom in het museum. Dit kan op de website.

Het organiseren van een activiteit begint met het bepalen van de doelgroep binnen het azc. De invulling van je activiteit kan sterk verschillen, afhankelijk van wie je wilt bereiken. Activiteiten voor kinderen vragen bijvoorbeeld iets anders dan die voor volwassenen of specifieke groepen zoals vrouwen of LHBTI+ personen. Denk daarom ook eens aan het uitwerken van een persona. Zo krijg je een duidelijk beeld van je doelgroep. Kijk voor meer informatie naar stap 3 van het stappenplan activiteiten organiseren voor bewoners van het azc.

Heb je de doelgroep duidelijk voor ogen? Dan kun je de activiteit verder uitwerken. Kies een vorm die past bij de deelnemers en bij de mogelijkheden van je organisatie. Dat kan een rondleiding, een workshop, of een speurtocht zijn. Maar denk ook breder dan het gebruikelijke aanbod. Een gezamenlijk evenement, zoals een maaltijd of een viering in het museumcafé, zorgt ook voor kennismaking en verbinding. Het gaat erom dat de activiteit aansluit bij de leefwereld en interesses van de groep.

Neem contact op met de contactpersoon bij het lokale azc, de locatiemanager of de coördinator van de Meedoenbalie om de mogelijkheden en details af te stemmen. Denk daarnaast altijd aan een duidelijke en visuele uitleg van de activiteit en zorg voor een uitnodigende omgeving.

Het is ook mogelijk om een activiteit of taalles te hosten in het museum. Een andere organisatie of NT2 docent kan dan veel werk uit handen nemen. Lees voor meer informatie de tekst onder het kopje ‘Ik wil een activiteit of taalles hosten in het museum’.

Een erfgoedorganisatie kan optreden als gastlocatie. Dat betekent dat de erfgoedlocatie wordt gebruikt als plek voor een activiteit of les, terwijl de begeleiding voornamelijk in handen is van een partnerorganisatie of taaldocent. Dit kan een laagdrempelige manier zijn om bewoners van het azc kennis te laten maken met erfgoed. Je organisatie faciliteert bijvoorbeeld door toegang te bieden tot het gebouw, een ruimte beschikbaar te stellen of  kort iets te vertellen over de collectie of geschiedenis van de plek. De partnerorganisatie of taaldocent zorgt voor de begeleiding van de groep en de inhoudelijke invulling van de bijeenkomst.

Deze vorm van samenwerking kan een goede eerste stap zijn. Het biedt bewoners van het azc de kans om de erfgoedlocatie te leren kennen en geeft je organisatie de mogelijkheid om ervaring op te doen met het ontvangen van deze doelgroep. Vanuit zo’n eerste kennismaking kunnen later ook eigen activiteiten of samenwerkingsprojecten ontstaan.

Taalles
Op de meeste azc’s worden vanuit het Voorinburgeringsprogramma taallessen gegeven. Omdat dit programma alleen beschikbaar is voor statushouders hebben veel azc’s ook taallessen voor asielzoekers opgezet. Een netwerk van vrijwilligers met een NT2-docent van het COA verzorgt deze lessen. Vaak gebeurt dit in kleine groepjes of tafgelgesprekken (zoals taalcafés of lessen basaal Nederlands). Het is vaak mogelijk om een taalles te laten plaatsvinden bij een erfgoedorganisatie. Mocht je dit graag willen opzetten neem dan contact op met het azc in de buurt.

NewBees

NewBees helpt nieuwkomers de Nederlandse samenleving te leren kennen. De organisatie biedt verschillende activiteiten aan die binnen hun participatietrajecten worden ingezet. Deze organisatie kan veel werk uit handen nemen. Zo organiseerde Museum Arnhem bijvoorbeeld gratis zaterdagen, waarbij NewBees werd uitgenodigd om hieraan bij te dragen. Dit resulteerde in een reeks rondleidingen die tijdens de gratis zaterdagen in het Farsi en Arabisch zijn gegeven.  In deze gevallen treedt de erfgoedorganisatie op als initiatiefnemer en gastlocatie.

Dit kan een laagdrempelige manier zijn om nieuwkomers kennis te laten maken met erfgoed. De erfgoedorganisatie faciliteert bijvoorbeeld door toegang te bieden tot het gebouw, een ruimte beschikbaar te stellen en inhoudelijk iets te delen over de collectie of geschiedenis van de plek.

Door samen te werken met NewBees kan het makkelijker worden om activiteiten te organiseren voor nieuwkomers. Wel is het belangrijk om met NewBees goed af te stemmen wat de verwachtingen van beide partijen zijn en wat jullie voor elkaar kunnen betekenen. Kijk voor meer informatie en contactgegevens op de website van NewBees

De Meedoenbalie is een voorziening waar bewoners zich oriënteren op activiteiten en vrijwilligerswerk. Je kunt je activiteit hier aanmelden. Je kan hier ook een afspraak maken om je activiteit persoonlijk toe te lichten aan de bewoners van het azc.  Maak bij voorkeur een poster, flyer om je activiteit onder de aandacht te brengen. Maak met afbeeldingen of een video duidelijk wat je aanbied.

Op de website www.ikdoemee.nl vind je informatie over Meedoenbalies en een actueel overzicht van waar ze te vinden zijn.

Is er geen Meedoenbalie actief in jouw regio? Vaak zijn er andere manieren om activiteiten te delen, zoals via prikborden of tijdens bijeenkomsten op het azc. Via de locatiezoeker van het COA kan je de contactgegevens van het azc in jouw regio vinden.

Het is goed om na elke activiteit een moment in te plannen om samen met de betrokkenen te evalueren hoe deze is verlopen. Evalueer niet alleen met je organisatie hoe het proces is verlopen, maar haal dit ook op bij de deelnemers aan de activiteit. Spreek van tevoren af hoe je evalueert en hoe je de opgehaalde feedback verwerkt.

Evaluatie met deelnemers
De ervaringen van deelnemers geven waardevolle inzichten in wat goed werkt en wat anders kan. Houd de evaluatie laagdrempelig en passend bij de doelgroep. Dat kan in de vorm van een gezamenlijk gesprek, een eenvoudige vragenlijst of een creatieve werkvorm waarbij deelnemers met pictogrammen of kleuren aangeven hoe zij de activiteit hebben beleefd. Zorg ervoor dat iedereen de ruimte krijgt om eerlijk feedback te geven. Houd er rekening mee dat in groepsverband soms sociaal wenselijke antwoorden kunnen worden gegeven. Blijf ondanks dat kritisch op wat er valt te verbeteren binnen de activiteit. Je kunt overwegen om op een later moment deelnemers de mogelijkheid te geven om anoniem en eventueel in eigen taal feedback te geven.

Evaluatie met eigen organisatie
Plan kort na afloop een evaluatiemoment in met iedereen die mee heeft gewerkt aan de activiteit. Hoe is de activiteit, en het opzetten hiervan, verlopen? Bespreek wat goed ging in de voorbereiding en uitvoering en waar knelpunten zaten. Welke signalen jullie hebben opgevangen tijdens de activiteit en nabespreking met de deelnemers? Door deze inzichten te bundelen ontstaat een goed beeld van de activiteit en welke impact deze heeft gehad.

Zorg bij een terugkerende activiteit voor regelmatige evaluatiegesprekken, bijvoorbeeld twee keer per jaar. Regelmaat zorgt ervoor dat je gericht kunt bijsturen en ontwikkelen. Leg afspraken, leerpunten en succesvolle werkwijzen vast in een kort verslag of werkdocument dat binnen de organisatie wordt gedeeld. Zo voorkom je dat kennis afhankelijk blijft van één persoon.