Dit project betreft een expositie over het verzet van de R.K. parochie te Velp en belicht de vergeten verhalen van de helden in de bezettingsjaren ’40-’45. De verhalen zijn opgediept uit onder meer het Gelders Archief, waar brieven, foto’s en documenten zijn teruggevonden.
In Velp staat de Onze Lieve Vrouwe Visitatie Kerk met haar spitse toren nog fier overeind. Gebouwd in 1885 is ze al ruim 140 jaar oud en elke zondag zijn er nog diensten. Maar wat als de stenen konden spreken? Wat zouden ze ons dan kunnen vertellen over het verleden, de oorlog? In Velp werd afgelopen 16 april 2025 herdacht, dat het dorp 80 jaar geleden was bevrijd. Vanuit de stichting Velp Voor Oranje, die de festiviteiten rond de herdenking organiseerde, kwam het verzoek of de OLVV kerk ook mee wilde doen. En zo ontstond het idee bij het kerkbestuur om specifiek de kerkparochie in beeld te brengen.
Hoe hadden de parochianen de bezetting ervaren? Er was alleen een gedenkplaat van pater Campman achter in de kerk, die als verzetsstrijder was omgekomen. Maar wie was hij, wat hij had meegemaakt en waren er ook anderen? Niemand wist het. De verhalen waren verloren gegaan. Het was tijd voor archiefonderzoek en zo ontstond de expositie “Geloofshelden in verzet”.
Hoe maakt dit project verborgen verhalen zichtbaar?
Het bleek dat die pater Campman (1897-1945) was opgegroeid in Velp. Zijn vader Henk Campman had een timmerbedrijf aan de Kastanjelaan 12. Hij had met zijn vrouw Frida zes kinderen van wie de oudste zoon Johan, de priesterroeping volgt en de tweede zoon, Herman in het kerkbestuur dient. Op een foto uit 1907 gevonden in de beeldbank van het Gelders Archief is het R.K. Kerk- en jongenskoor uit Velp te zien, waarop de beide jongens zijn aangeduid. Ze moeten toen zo’n 10 en 9 jaar oud zijn geweest. Tijdens het onderzoek kwam ook het contact met Ellen Campman tot stand. Zij is een kleindochter van Herman, de broer van pater Campman. Van haar kwam een map met foto’s en brieven uit de Tweede Wereldoorlog boven tafel die ze van haar vader had gekregen. Met deze map werd het timmerbedrijf Campman weer zichtbaar en de familieband die pater Campman in 1938 doet terugkeren naar Velp om pastoor Schaars te assisteren als onderwijzer in de R.K. Meisjesschool aan de Emmastraat. Vandaag is dit de Fredericusschool en nog steeds een basisschool.
Op 21 februari 1942 schreef pastoor Schaars een brief aan kardinaal De Jong wat te doen met het verzoek van een NSB echtpaar om hun kindje te dopen. Nog dezelfde week antwoordde de kardinaal dat de doop dan geweigerd moet worden. De brief maakt duidelijk dat pastoor Schaars, maar ook kardinaal De Jong, zeer kritisch stond tegenover de bezetter. Ook pater Campman stak eerder al zijn mening niet onder stoelen of banken over het opkomend fascisme in Nederland. Hiervan werd een bericht in de Arnhemse Courant van eind 1939 gevonden waarin Mussert, leider van de NSB, pater Campman aanklaagt wegens smaad.
De pastoor en de pater vormden met het echtpaar Timmermans de kern van het verzet in de parochie en hulp aan onderduikers. Op een foto genomen eind 1941 in de tuin van de pastorie staan ze allen op met nog twee toevallige onderduikers. Op deze iconisch geworden teruggevonden foto staan ze nog ontspannen en glimlachend, maar we weten nu hoe het verhaal verder gaat. Uit brieven van pastoor Schaars uit de concentratiekampen en een rozenkrans die mevrouw Timmermans van broodkruimels maakte, wordt ons duidelijk hoe die mensen geleden hebben en opkwamen voor hun overtuiging. Het waren echte Geloofshelden in verzet. Nog vele andere verhalen zijn teruggevonden. Ook die van verraad en dat allemaal in onze OLVV parochie te Velp.
In de tentoonstelling werd op 17 grote poster panelen (100×250 cm) al het gevonden materiaal tentoongesteld en toegelicht. Op elk paneel werd een geloofsheld belicht. De panelen waren in drie groepen in de hoeken van de kerk geplaatst. En op de achtermuur een lange galerij met 12 fotolijsten in zwarte rand van parochianen van wie hun verhaal uit de archieven was teruggevonden. Voor pastoor Schaars en pater Campman een grotere lijst met ieder een In Memoriam. Verder was op de panelen in de kerk de doorlopende tekst te lezen: “Wij richten ons niet op de zichtbare dingen maar op de onzichtbare, want de zichtbare dingen zijn tijdelijk, onzichtbare eeuwig”. Een tekst uit de Bijbel (2 Kor. 4: 18), bedoeld om de Geloofshelden in perspectief van de eeuwigheid en hun tijd op aarde te plaatsen. In het archief zijn nog vele tientallen foto’s gevonden van de terugkeer van pastoor Schaars uit het vernietigingskamp Natzweiler. Teveel om deze op de panelen te tonen. Maar ook alle brieven en documenten van de geloofshelden was teveel voor de panelen. Het zou ook als bezoeker niet te doen zijn geweest. Daarom zijn er een 6-tal video’s gemaakt die op en groot scherm continue doorliepen en zo een levendig beeld gaven van de gebeurtenissen in onze parochie in de bezettingstijd.
Waarom maakt dit project kans op de Gelderse Roos Prijs 2026?
Na 80 jaar van stilte is nu duidelijk dat de parochie een actieve rol in het verzet heeft gespeeld. Niet alleen de pater, de pastoor en het kerkbestuur, maar ook de gewone parochianen. Pastoor Schaars uitte in zijn preken op zondag kritiek op de bezetter. Wel in bedekte termen, maar als hij preekte over de 10 plagen die God over Egypte bracht, was het iedereen duidelijk dat hij de bezetter bedoelde die als sprinkhanen de oogst opaten.
In het Gelders Archief is slechts een deel bestudeerd. Er ligt nog veel meer materiaal om allerlei lijnen naar personen uit te zetten om zo het netwerk zichtbaar te maken. Maar het is te veel om in korte tijd op te nemen. De expositie geeft met de gevonden brieven, foto’s en krantenknipsel een beeld van de parochie in bezettingstijd. Bij het 81e bevrijdingsfeest wil het kerkbestuur een gedenksteen voor Pastoor Schaars achter in de kerk onthullen. Daar zal dan ook ruimte worden gemaakt voor een permanente kleinere expositie met het verhaal van de Geloofshelden in verzet.
Bekijk hier een collage met enkele uitgelichte stukken van het onderzoek, inclusief bijzondere objecten en archiefmateriaal die het verhaal vertellen over geloofshelden in het verzet. Klik op de afbeelding om in te zoomen.
