Maak een wandeling door de bioscoopgeschiedenis van Arnhem.
Negentien bioscopen, één stad, meer dan honderd jaar aan verhalen en herinneringen. Achter de gevels van Arnhemse straten gaat een rijk bioscoopverleden schuil. Dit najaar lanceerde Focus Filmtheater Filmsporen. Deze audiovisuele wandeling neemt je mee op een verrassende reis door meer dan een eeuw filmgeschiedenis in Arnhem – van de allereerste bioscoop in 1907 tot de hypermoderne zalen van vandaag.
Zo heeft stad, zonder dat vele het weten, bijgedragen aan de ontwikkeling van het medium film als vertel- en kunstvorm in Nederland. Onderweg brengen audio-, foto- en filmfragmenten de geschiedenis van 1900 tot nu tot leven. Luister al wandelend naar de herinneringen van bioscoopmedewerkers en -bezoekers, muziek uit die tijd, anekdotes van filmoperateurs, en bekijk hoe de verdwenen bioscopen er uitzagen. Van het eerste Fotorama aan de Kortestraat tot het gloednieuwe Focus Filmtheater op het Audrey Hepburnplein – elke locatie heeft zijn eigen karakter en geschiedenis.
Het verhaal laat je dwalen door de verschillende tijdsperiodes van de cinematografie – van 1900 tot heden. Je doorkruist straten en wijken waarin de dynamiek van de stad Arnhem lijkt mee te veranderen met de tijdgeest en de filmgenres die daarbij horen. De stad wordt al wandelend één filmdecor waarbij je met oren en ogen inzoomt op kleine details, persoonlijke anekdotes en grote gebeurtenissen.
Ontdek waar de 17 bioscooplocaties in Arnhem hebben gezeten. Welke bioscoop het langst heeft bestaan. Waar de filmklassiekers ‘La Stada’, ‘Cleopatra’ of ‘Star Wars’ in première gingen. Wat er onder de vloer van het Luxor Theater gevonden werd. Waarom het beroep operateur of explicateur haast verdwenen is. Wat het BIO-vakantieoord met cinema te maken heeft. Of waar en wanneer het Focus Filmtheater ooit begonnen is.
Focus-directeur Ralph Dassen: ‘We vinden het leuk om mensen zo de stad op een nieuwe manier te laten ontdekken. Een aantal van onze medewerkers heeft de wandeling als test gelopen en kwam heel enthousiast terug. Bijna niemand wist dat Arnhem zo’n rijke bioscoopgeschiedenis heeft. Dit maakt de wandeling interessant voor zowel toeristen als Arnhemmers.’
Filmsporen wordt doorlopend aangeboden en wordt met een QR-code geactiveerd met je eigen smartphone. Het start- en eindpunt is in Focus Filmtheater.
Hoe maakt dit project verborgen verhalen zichtbaar?
Achter de gevels van Arnhemse straten gaat een rijk bioscoopverleden schuil. In november 2025 lanceerde Focus Filmtheater Filmsporen. Deze audiovisuele route neemt je mee op een verrassende reis door meer dan een eeuw filmgeschiedenis in Arnhem – van de allereerste bioscoop in 1907 tot de hypermoderne zalen van vandaag. Filmsporen maakt vervlogen en onbekende verhalen van de cinema in Arnhem zichtbaar door een interactieve wandeling van 4,5 km.
Een paar verborgen verhalen uitgelicht
Eén van de verhalen die we tijdens de research ontdekte was die van Joodse bioscoopdirecteur Charles van Biene en zijn Oostenrijkse operateur Leo Oberhofer. Begin van de oorlog werd Charles gedwongen zijn bioscopen te verkopen aan de Duitse bezetter, terwijl Leo werd opgepakt om als soldaat te vechten in Leningrad. Nadat ze beide de oorlog hadden overleefd besloot Charles, Leo terug te vragen als chef operateur in het nieuwgebouwde Rembrandt Theater. In de route hoor je de dochter van Leo hierover vertellen.
Ook vonden wij de persoon terug die als vijfjarige in 1954, als kleinzoon van Charles van Biene, de eerste steen mocht leggen bij de bouw van dit theater. Hij bleek inmiddels in San Fransico te wonen en was tot tranen toe ontroerd om zichzelf en zijn familie weer terug te zien op oude foto’s en filmbeelden. Hij heeft voor deze route een aantal bijzondere anekdotes ingesproken. Of wat te denken van de oude filmaffiches die onder de vloer van het Luxor Theater tevoorschijn kwamen.
In 2006 werd de directeur van Filmhuis Focus opgebeld. Ter plaatse zag hij al snel dat het een bijzondere maar uiterst kwetsbare vondst was. Het Filmmuseum werd gebeld de affiches werden met zorg opgehaald, gearchiveerd, gedigitaliseerd en zijn inmiddels onderdeel van de collectie van Eye Filmmuseum.
Het eerste filmfestival van Nederland
En wie weet nog dat Arnhem als filmstad vanaf 1955 tot 1979 nationale en zelfs internationale allure kreeg; een gebeurtenis die door velen is vergeten. In het provinciehart van Gelderland vonden in het modernste theater van Nederland – Het Rembrandt Theater – 12 edities van de Filmweek Arnhem plaats. Het werd het eerste filmfestival van Nederland waardoor het ook wel de moeder van de filmfestivals in Nederland wordt genoemd. Vele grote klassiekers gingen tijdens die Arnhemse Filmweek in première, zoals ‘La Stada’ van Federico Fellini, ‘Les Quatre Cents Coups’ van François Truffaut, ‘La Bonheur’ van Agnès Varda, of films van iets minder lang vervlogen tijden zoals ‘Star Wars’ van George Lucas en ‘Jaws’ van Steven Spielberg. Tijdens de Filmweek werden hier ook de eerste Nederlandse filmprijzen uitgereikt, zoals de Zilveren Roos en de Staatsprijs voor Filmkunst aan o.a. Bert Haanstra, Fons Rademakers, Frans Weiz, George Sluizer en Ed van der Elsken.
Zoals je leest worden er vele spraakmakende, bijzondere, obscure en verborgen verhalen zichtbaar gemaakt tijdens de audiovisuele wandeling Filmsporen. Mede door zorgvuldige research en divers archiefmateriaal uit het Gelders Archief, Erfgoedcentrum Rozet, Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid, Eye Filmmuseum en particuliere verzamelingen hebben we deze verhalen samengebracht tot één narratieve ervaring. Tijdens de wandeling ontdekt de wandelaar dat de ontwikkeling van de cinematografie parallel loopt met de stadsontwikkelingen, de opkomst van de moderne tijd in Arnhem en de wonden van de Tweede Wereldoorlog die tegelijk ook nieuwe kansen inluidden voor de nieuwe tijd en de bioscoopindustrie.
Waarom maakt dit project kans op de Gelderse Roos Prijs 2026?
Aanleiding
In 2023 realiseerde Jonas de Witte een expositie rondom het Rembrandt Theater met een presentatie en filmprogramma in Focus Filmtheater. Tijdens deze researchperiode werd hem al snel duidelijk dat er veel historisch archiefmateriaal voor handen was, echter fragmentarisch verdeeld over vele archieven, instituten en privécollecties. Al ontdekkende werd het bioscoopverhaal rijker en waardevoller om door te vertellen en zichtbaar te maken voor publiek. Zo ontstond het plan om de bioscoopgeschiedenis van Arnhem voor langere tijd aan te kunnen bieden voor een breed publiek. Dat is de achterliggende reden dat Jonas en Focus opnieuw de handen ineensloegen om Filmsporen te gaan realiseren. Het werd een cadeau aan Arnhem ter ere van het 50-jarig jubileum van Focus Filmtheater, met steun van de Gemeente Arnhem.
Vertelvorm
We zochten een platform waarbinnen we op verhalende wijze het publiek zelfstandig op pad konden laten gaan. Een digitale omgeving waarbinnen we zowel audio, foto, film, 360-graden galerij en interactie samen konden brengen, zodat je al wandelend de omgeving bekijkt terwijl je luistert naar één doorlopend cinematografisch verhaal. Door gebruik te maken van een online app (er hoeft geen app gedownload te worden) kan het publiek, na het inscannen van de QR-code op de routekaart, direct op pad. Deze routekaart is gratis af te halen bij de kassa van Focus Filmtheater, waar vandaan de wandeling vertrekt en ook weer eindigt. De koptelefoon kan vervolgens op zodat de stemacteur, de verteller van het verhaal, je meeneemt op ontdekkingstocht langs de Arnhemse bioscooplocaties. Al luisterend trekt de stad als filmdecor aan je voorbij waarbij de voice-over en de geluidslagen je meenemen naar de verschillende tijdsperiodes in bioscoopgeschiedenis.
De online app
Het gebruik van de online app (KLC/Wondersporen) is een platform dat mede door Jonas de Witte (Arnhem) is ontwikkeld samen met NoMoMo (Den Bosch) en InnovAction (Breda). Deze online app wordt ingezet voor meerdere digitale interventies op locaties. Dit platform biedt de mogelijkheid om verhalen, interacties, educatieve en informatieve vertellagen aan elkaar te koppelen. Andere cultuur-, erfgoed- en educatiemakers kunnen hier gebruik van maken. Onlangs bezocht Filmhuis Den Haag Filmsporen, om zich te laten inspireren voor de Bioscooproute die zij aan het ontwikkelen zijn rondom het 130-jarig bestaan van de cinema in Den Haag/Scheveningen.
Tot slot
Filmsporen laat de bezoeker ervaren dat cinema een medium is dat speelt met de kracht van verbeelding en daarmee Arnhem een bioscoopervaring rijker maakt. We menen dat Arnhem trots mag zijn op haar bijdrage aan de bioscoopgeschiedenis en ontwikkeling van de volwassenwording van cinema in Nederland. Mede door Burgemeester Matser die het naoorlogse Arnhem maar al te graag economisch en cultureel stevig op de kaart wilde zetten. Dit stuk maatschappelijk erfgoed mag gezien en beleefd worden in de context van de huidige tijd en de herwaardering voor cultureel erfgoed in het algemeen.
Samenwerkingspartners: Als creative researcher en filmmaker heeft Jonas de Witte (Studio Beeldontwerp) samen met Focus Filmtheater deze audiovisuele wandeling gerealiseerd. Gemeente Arnhem heeft hier geldelijk aan bijgedragen. Filmsporen is een cadeau aan de stad Arnhem in verband met het 50 jarige bestaan in 2024 van Focus Filmtheater.