Symposium Watermolen-landschappen: Erfgoed met een duurzame toekomst
Op 17 september vindt het symposium over watermolenlandschappen plaats op de Beekdalhoeve in Renkum. Het symposium is onderdeel van de landelijke Landschapstriënnale.
De Gelderse Erfgoed Alliantie partners nodigen je uit voor een symposium over watermolenlandschappen. Deze bijeenkomst vindt plaats op donderdag 17 september en we zijn te gast op de Beekdalhoeve te Renkum. Het symposium is onderdeel van de landelijke Landschapstriënnale.
Het symposium ‘Watermolenlandschappen’ wordt georganiseerd door partners van de Gelderse Erfgoed Alliantie.
Watermolenlandschappen onder druk
Watermolens (door water aangedreven molens) speelden een cruciale rol in de landschappelijke, landbouwkundige en economische ontwikkeling van Gelderland. Watermolens zijn in het verleden gebouwd op logische plekken in het landschap, langs een beek, kwelbeek of een door de mens gegraven sprengbeek of stadsgracht. De benodigde waterkracht werd mogelijk gemaakt door de hoogteverschillen in het Gelderse landschap, met name in de Achterhoek en Veluwe. Tegenwoordig kampen deze regio’s met extremen van droogte en overstroming als gevolg van klimaatverandering en verdergaande verstedelijking en verharding van de leefomgeving.
Opgaveschets voor Gelderse Watermolenlandschappen
Aanleiding voor de Gelderse Erfgoed Alliantie partners om nader te onderzoeken of historische watermolenlandschappen een rol kunnen spelen bij hedendaagse opgaven zoals klimaatadaptatie en dit bijzondere erfgoed en cultuurlandschap in stand gehouden kan worden. Samen met molenaars, erfgoedeigenaren, waterschappen, natuurorganisaties, ruimtelijke planners en overheden is verkennend onderzoek gedaan naar verleden, heden en toekomst van watermolens, het bijbehorende ensemble en de grotere watermolenlandschappen. Belangrijke vragen daarbij waren: Hoe kunnen we leren van het verleden voor hedendaagse opgaven? Welke kansen liggen verborgen in historische watermolenlandschappen? De resultaten zijn samengebracht in een Opgaveschets voor Gelderse Watermolenlandschappen, die op 17 september gepresenteerd wordt en overhandigd aan gedeputeerde Peter Drenth.
Programma van het symposium
We verwelkomen jullie graag om 10:00 uur op de Beekdalhoeve in Renkum. Aan de hand van lezingen, een panelgesprek, workshops en excursies nemen we samen met de deelnemers watermolenlandschappen onder de loep. Hieronder vind je het volledige programma. Er kunnen nog wijzigingen in aangebracht worden.
| Tijd | Onderdeel |
|---|---|
| 09:30 uur | Inloop met koffie en thee |
| 10:00 uur | Welkom door dagvoorzitter Simon van den Bergh |
| 10:10 uur | Lezing door Elyze Storms-Smeets (Gelders Genootschap) |
| 10:40 uur | Lezing door Lodewijk van Nieuwenhuijze (H+N+S Landschapsarchitecten) |
| 11:10 uur | Panelgesprek ‘Leren kijken naar watermolenlandschappen’ |
| 11:55 uur | Lunch & mini-tentoonstelling |
| 12:45 uur | Verzamelen voor excursies en workshops |
| 13:00 uur | Ronde 1: Excursie of workshop |
| 14:00 uur | Korte pauze |
| 14:15 uur | Ronde 2: Excursie of workshop |
| 15:15 uur | Korte pauze |
| 15:30 uur | Presentatie van de Opgaveschets voor Gelderse Watermolenlandschappen aan gedeputeerde Peter Drenth |
| 16:30 uur | Borrel |
Programma-onderdelen uitgelicht
We nemen jullie graag alvast mee door de dag. Hieronder vind je een toelichting op de verschillende programma-onderdelen. Dit programma wordt nog verder aangevuld met extra informatie.
Lezingen
Lezing | Elyze Storms-Smeets (Gelders Genootschap)
Elyze Storms-Smeets zal tijdens haar lezing ingaan op de resultaten van het verkennend project van de Gelderse Erfgoed Alliantie partners op het gebied van het Gelderse Watermolenlandschappen. Ze spreekt over het gehanteerde perspectief, het maken van de karakterschets en de ontwikkeling van de opgaveschets. Deze vormen de basis voor het vervolgproject met betrekking tot de Gelderse watermolenlandschappen.
Lezing | Lodewijk van Nieuwenhuijze (H+N+S Landschapsarchitecten)
Landschapsarchitect Lodewijk van Nieuwenhuijze (H+N+S landschapsarchitecten) heeft vorig jaar in samenwerking met het Gelders Genootschap het verleden, heden en de toekomst van het watersysteem van de zuidelijke Veluwezoom in kaart gebracht. In zijn presentatie zal hij verslag doen van deze verkenning en vooruitblikken op het landschap van de toekomst.
Panelgesprek: ‘Leren kijken naar watermolenlandschappen’
Tijdens het panelgesprek ‘Leren kijken naar watermolenlandschappen’ nodigen we betrokkenen uit het veld uit om samen in gesprek te gaan. In het panel zitten: Agnes de Boer (Hollandsche Molen), Ruud Schaafsma (IVN afdeling Zuidwest Veluwezoom), Wouter Pfeiffer (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) en Hans Bleumink (Bureau Overland).
Mini-tentoonstelling ‘Watermolenlandschappen’
Op basis van het verkennend onderzoek naar Gelderse watermolenlandschappen is er een expositie ontwikkeld die tijdens de lunch op het symposium te bekijken is. Aan de hand van verschillende posters nemen we de lezer mee langs het onderzoek. Met opgave- en karakterschetsen laten we de diversiteit en schoonheid zien van het eeuwenoude systeem van watermolenlandschappen in Gelderland, van Veluwe en Achterhoek tot in de dichtbevolkte steden. En hoe het vasthouden en benutten van water oplossingen kan bieden voor hedendaagse klimaatuitdagingen. Systeemdenken en leren van het verleden staat daarbij centraal. De expositie wordt eerst tentoongesteld in het Huis der Provincie in Arnhem, daar kun je het vanaf 8 september bekijken.
Keuzeprogramma: workshops en excursies
Voor het middagprogramma bieden we diverse excursies aan, onder andere naar het Renkums Beekdal en Landgoed Mariëndaal. Ook zijn er twee workshops: ‘Watermolenlandschappen: Behoud door benutting’ en ‘Watermolenlandschappen: Klimaatbuffers van de toekomst’. Er zijn twee rondes. Je stelt zelf jouw programma samen. Je kunt jouw keuze aangeven voor de workshops en/of excursies bij de registratiebalie op de dag van het symposium, maar bereid je keuze alvast voor.
Workshop | Behoud watermolenlandschappen door ze te zien en te benutten | Agnes de Boer en Paul Rijzinga
Behoud watermolenlandschappen door ze te zien en te benutten
Watermolenlandschappen zijn veelal vergeten watersystemen die opnieuw kunnen worden ingezet. Ze vormen niet alleen bijzonder erfgoed, ze zijn ook waardevol vanwege hun grote natuurwaarden en hoge biodiversiteit, hun kansen om bij te dragen aan het oplossen van actuele klimaatproblemen van verdroging en overstromingen en hun mogelijkheden voor recreatie, toerisme en landbouw. De landschappen zijn cultuurlandschappen, ontstaan door de stuwfunctie van watermolens en het peilbeheer door de watermolenaar. Een goed functionerend watermolenlandschap zorgt er ook voor dat watermolens kunnen blijven draaien.
Het is belangrijk dat de kansen die watermolens en het omliggende landschap bieden, worden gezien. En dat zoveel mogelijk relevante partijen hun steentje bijdragen aan het benutten – en daarmee het behouden en beschermen – van de watermolenlandschappen. Voor sommige partijen is dat vanzelfsprekend, bij anderen is eerst nog bewustwording, kennis en commitment nodig.
Hoe krijgen we in beeld welke partijen hier allemaal baat bij kunnen hebben en elkaar ook gaan opzoeken? Zodat er een sterk netwerk ontstaat waarin ook boeren en de recreatieve en toeristische sector goed vertegenwoordigd zijn. Welke aangrijpingspunten zien we om watermolenlandschappen weer actief in te zetten? Maar vooral hoe krijgen we het behouden en benutten op de politieke agenda van waterschappen, provincies en gemeenten? Met deze vragen gaan we tijdens deze workshop aan de slag.
Workshopgevers: Agnes de Boer en Paul Rijzinga.
Workshop | Watermolenlandschappen: Klimaatbuffers van de toekomst | Elin Thomassen, Christel Steentjes en Arjan Nienhuis
Klimaatbuffers van de toekomst
Ontdek tijdens deze workshop hoe eeuwenoude watermolensystemen verrassend actueel blijken voor de klimaatopgaven van vandaag. We duiken in het watermolenlandschap van de Zuidflank van de Veluwe, waar verborgen bodem- en watersystemen samen met eeuwen bewoningsgeschiedenis één krachtig verhaal vertellen.
Je ziet hoe deze historische ‘sponslandschappen’ water vasthouden in droge tijden en piekbuien vertragen en daarmee richting kunnen geven aan de ruimtelijke keuzes van morgen. We verkennen hoe cultuurhistorie, natuurontwikkeling en modern waterbeheer elkaar versterken, en hoe herstel van deze landschappen bijdraagt aan biodiversiteit, recreatieve kwaliteit én een klimaatbestendig Gelderland.
Workshopgevers: Elin Thomassen, Christel Steentjes en Arjan Nienhuis (Gelders Genootschap)
Excursies | Renkums Beekdal – Quadenoordse molen en Papierweide | Ruud Schaafsma, Jan van IJzendoorn, Roos Kwakernaak en Hubert Mettivier Meijer
Maak kennis met het bijzondere landschap van het Renkums Beekdal. Middels twee wandelingen kun je het landschap beleven onder leiding van de gidsen van IVN zuidwest Veluwezoom.
Er zijn twee opties.
1. Quadenoordse molen:
De eerste wandeling voert langs de Molenbeek naar de Quadenoordse molen. Deze molen is in 2020/2021 volledig gerestaureerd en is voor ons bezoek opengesteld. De molenaar maalt graan uit de directe omgeving tot meel voor brood of pannenkoeken. Tijdens de wandeling vertellen de gidsen ook over de winning van diatomeeënaarde op Quadenoord. Hier werd een eeuw geleden in dagbouw diatomeeënaarde afgegraven.
2. Papierweide (voormalig industrieterrein Beukenlaan):
De tweede wandeling voert langs de Molenbeek naar de Beukenlaan en Hartenseweg. Hier stonden twee fabrieken: Van Gelder Papier fabriek Harten (gegroeid uit de vier watermolens die hier stonden) en de Vredesteinfabriek (opvolger van de Heveafabriek bij Doorwerth). Hier is een uniek project tot stand gekomen. De fabrieken zijn afgebroken, het gebied is gesaneerd en veranderd in een natuurgebied: de Papierweide.
Beide wandelingen bieden plaats aan twee groepen en duren ongeveer een uur. De wandelingen starten om 13.00 (ronde 1) en om 14.15 (ronde 2). Liefhebbers die het hele gebied willen zien kunnen dus voor beide wandelingen inschrijven.
De wandelingen worden gegeven door: Ruud Schaafsma, Jan van IJzendoorn, Roos Kwakernaak, Hubert Mettivier Meijer.
Excursie | Landgoed Mariëndaal | Elyze Storms-Smeets en Renske Terhürne
We brengen een bezoek aan landgoed Mariëndaal, in bezit van Geldersch Landschap & Kasteelen.
In 1392 werd ten noordoosten van het huidige landhuis Mariëndaal het augustijnenklooster Domus Fontis Beatae Mariae gesticht, oftewel het huis bij de bron van de Heilige Maria. De naam verwijst naar de aanwezigheid van waterbronnen in het droogdal. Monniken groeven vervolgens extra bronnen en sprengkoppen en legden sprengbreken aan. Ook verschenen er watermolens: in een vermelding uit 1483 komen er vier voor. De watermolens verdwenen in de loop van de tijd, maar het watermolenlandschap bleef grotendeels in tact.
Op deze excursie lopen we samen door het sprengbekendal van Mariëndaal, op zoek naar overgebleven cultuurhistorische en landschappelijke elementen en structuren van dat watermolenlandschap.
Praktische informatie & Aanmelden
- Datum: 17 september 2026
- Tijd: 10:00 – 17:00 uur
- Locatie: Beekdalhoeve te Renkum (Bennekomseweg 160, 3871 KJ Renkum
- Kosten: Gratis
- Lunch: Een vegetarische lunch is inbegrepen. Je kunt eventuele allergieën of dieetwensen doorgeven in het aanmeldformulier.
- Aanmelden: Je kunt je aanmelden via het aanmeldformulier.
- Wat neem je mee: Wil je graag een van de excursies volgen in de middag? Trek dan stevige schoenen aan.
- Let op: Kom je met meerdere mensen of neem je een collega mee? Dan dienen deze personen zich apart aan te melden via het formulier. Dit in verband met de locatie en de lunch.
Over de organisatie van het symposium
Het symposium Watermolenlandschappen op 17 september is onderdeel van de Landschapstriënnale 2026 en wordt georganiseerd door De Gelderse Erfgoed Alliantie.
Partners binnen de Gelderse Erfgoed Alliantie zijn: Gelders Genootschap (kwartiermaker), Provincie Gelderland, Geldersch Landschap & Kasteelen, Molenfederatie Gelderland, Erfgoed Gelderland, Monumentenwacht Gelderland, Gelders Restauratiecentrum en Stichting Gelderse Kerken.
Over de Landschapstriënnale: 9 t/m 20 september
Het symposium is onderdeel van de Landschapstriënnale. Dit is een driejaarlijkse manifestatie over het Nederlandse landschap. Elke editie vindt plaats in een andere regio en brengt ontwerpers, bestuurders, makers, onderzoekers, bewoners en ondernemers samen rond urgente vragen over onze leefomgeving. Met tentoonstellingen, excursies, debatten, kunstprojecten en ontmoetingen laat de Landschapstriënnale zien hoe het landschap voortdurend verandert én hoe we daar samen richting aan kunnen geven.
Elke editie zoomt in op een actueel thema en een specifiek gebied. In 2026 is dat de regio Arnhem en is het thema Op waterbasis. Water gedraagt zich niet meer zoals we gewend waren. Soms is er te veel, soms te weinig en steeds vaker staat ook de kwaliteit onder druk. Klimaatverandering maakt die veranderingen steeds zichtbaarder, in rivieren, beekdalen, steden en landbouwgebieden. Met het thema Op waterbasis onderzoekt de Landschapstriënnale 2026 wat het betekent om bodem en water écht leidend te laten zijn in hoe we Nederland inrichten. Wat betekent het om mee te bewegen met water, in plaats van er voortdurend tegen te vechten? Welke ruimte geven we aan water? Welke keuzes vraagt dat van ons landschap, onze steden en ons dagelijks leven?
Tijdens de Landschapstriënnale 2026 – van 9 t/m 20 september – komen ontwerpers, bestuurders, studenten, bewoners, makers en denkers samen om deze vragen zichtbaar, voorstelbaar en bespreekbaar te maken. Op waterbasis nodigt uit om beter te luisteren naar water: naar wat het doet, waar het botst en waar het ruimte vraagt. Niet om terug te verlangen naar een geïdealiseerde ‘basis’, maar om opnieuw te leren leven met de dynamiek van het water. Zo werken we toe naar een robuust watersysteem, waarin klimaatadaptatie, waterkwaliteit en bodemkwaliteit geen losse opgaven zijn, maar samen het fundament vormen voor het landschap van morgen.
Kijk voor meer informatie en de volledige agenda van de Landschapstriënnale op de website.