Van aardappelhaak tot zwingelmolen | Nieuwe thesaurus agrarische collecties

Een zaaiviool, aspergesteker of kippenbril – dit zijn enkele voorbeelden van de meer dan 500 historische landbouwwerktuigen en -gereedschappen die zijn opgenomen in de thesaurus voor roerend agrarisch erfgoed. Deze nieuwe terminologiebron legt een belangrijke basis voor de registratie en het behoud van landbouwcollecties.

Het afgelopen jaar richtten collega’s Marieke van Bommel en Anna van Velzen zich op het inventariseren, omschrijven en catalogiseren van historische landbouwgereedschappen, -machines en -voertuigen. De termen hiervoor verzamelden zij in een gloednieuwe thesaurus, bedoeld voor collectiebeheerders om hun agrarische erfgoedcollectie duurzaam te registreren. Het project was een samenwerking tussen de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de provinciale erfgoedhuizen en betrokken musea. Erfgoed Gelderland was penvoerder.

Enkele termen uitgelicht
Benieuwd wat voor termen er voorkomen in de thesaurus? Marieke en Anna lichten er een paar uit die ze verrassend vonden:

Vorkjesschudder: Dit werktuig met twee wielen werd gebruikt voor het schudden van hooi, waardoor het losser en luchtiger kwam te liggen. De vorken aan de uiteindes van de achterkant pakken het hooi op en werpen het met een korte beweging weg. Benieuwd hoe dit apparaat werkte in de praktijk? Dat zie je in deze video

Herdersschepje: Met zo’n schepje kan de herder een kluitje modder naar een afgedwaald schaap gooien, zodat het dier weer terugkomt.

Zaaiviool: Dit toestel heeft een vergaarbak en verdeelmechanisme waarmee zaad handmatig over de akker gezaaid kan worden.

Koeienstofzuiger: Dit apparaat werd gebruikt voor het opzuigen van vrijgekomen haren na het borstelen van koeien. Benieuwd hoe het eruit ziet? Dat zie je op deze foto uit 1949.

Werpradrooier: De eerste aardappelrooimachine. In deze video zie je hoe aardappels werden gerooid met de Hagedorn werpradrooier uit de jaren ’20.

Regionale geschiedenis
Marieke en Anna vertellen meer over het belang van agrarisch erfgoed: ‘Het is een heel interessant type erfgoed dat in het verleden eigenlijk maar weinig aandacht kreeg. Dat is niet terecht. Landbouwwerktuigen zijn vaak enorm streekgebonden en vertellen ons dan ook veel over de lokale en regionale geschiedenis. In verschillende regio’s werden specifieke gereedschappen gebruikt die goed werkten op een bepaald type zand- of kleigrond of juist geschikt waren voor het telen van bepaalde granen of groenten.’ Maar deze objecten geven niet alleen inzicht in het verleden. ‘Dit erfgoed is ook nauw verbonden aan actuele vraagstukken. De verduurzaming van landbouw komt steeds hoger op de agenda te staan. Er wordt daarbij ook teruggekeken naar werktuigen van vroeger, omdat deze minder milieubelastend waren dan de grote machines van nu.’

Waar dient de thesaurus voor?
Het is dus belangrijk dat deze agrarische collecties goed bewaard blijven. Maar veel landbouwcollecties zijn nog niet bekend, versnipperd of in slechte staat. Kennis en verhalen dreigen hierdoor verloren te gaan. Registratie en digitalisering bieden de kans om deze objecten zichtbaar te maken en opnieuw betekenis te geven. De nieuwe thesaurus kan daarbij helpen: dit landelijke termenwoordenboek biedt een gemeenschappelijke taal die objecten uit verschillende verzamelingen met elkaar in verband brengt.

‘Collectie-eigenaren kunnen met behulp van de nieuwe thesaurus hun stukken gemakkelijker en op uniforme wijze registreren, categoriseren en digitaliseren. Je kunt de gestandaardiseerde woordenlijst inladen in het collectieregistratiesysteem en vervolgens jouw objecten labelen met gestandaardiseerde en duurzame termen. Ook de invloed van streektaal is daarbij meegenomen. Soms is er bijvoorbeeld één gebruiksvoorwerp dat in verschillende regio’s anders wordt genoemd. In de thesaurus worden zulke verschillende namen gelinkt aan hetzelfde object. Hierdoor kunnen agrarische collecties en collectiestukken, verspreid over heel Nederland, gemakkelijk met elkaar verbonden worden. De thesaurus is binnenkort te vinden via het Termennetwerk.

Zelf aan de slag met de registratie van jouw landbouwcollectie
Eigenaars van agrarische collecties kunnen binnenkort gebruik maken van de thesaurus. Wil je graag jouw collectieregistratie onder handen nemen? Dan willen we je ook graag attenderen op een mogelijk interessante subsidieregeling. Vanaf 1 februari opent een voucherregeling voor particuliere collectie-eigenaren en niet geregistreerde musea. De voucher (ter waarde van maximaal €8.000 euro) kan gebruikt worden om een ZZP’er of bedrijf in te huren om jouw collectie te laten registreren, fotograferen of digitaliseren. De voucher kan ook gebruikt worden om specialistisch materiaal aan te schaffen om dit te (laten) doen. Kijk voor meer informatie over de regeling op deze pagina.

Het verzamelen van de termen
Er zijn inmiddels meer dan 500 termen opgenomen in de nieuwe thesaurus. Hoe is deze woordenlijst tot stand gekomen? Marieke en Anna vertellen over het proces: ‘We hebben veel literatuuronderzoek gedaan. Zo hebben we onder meer de oude studieboeken over landbouwkunde geraadpleegd bij de bibliotheek van de Wageningen Universiteit. We hebben ook de collectielijsten van verschillende musea met een grote agrarische collectie doorgespit. En we zijn op bezoek geweest bij locaties om daar te informeren naar landbouwobjecten, zoals het Achterhoeks Openluchtmuseum en het Pluimveemuseum.’

Dynamisch
Het resultaat? Een omvangrijk gedeeld woordenboek, met omschrijvingen en synoniemen. ‘Bijzonder aan de agrarische thesaurus is ook dat we overal bronnen uit de literatuur hebben toegevoegd en waar mogelijk een afbeelding’, vult Marieke aan. ‘Dat betekent dat de beschrijving van de term altijd te herleiden is naar een bron (dat kan bijvoorbeeld een boek, museum of website zijn). De registrator kan de afbeelding erbij pakken om te kijken of dat overeenkomt met een object in hun collectie. Dit wordt nog maar weinig gedaan. Dat maakt het een mooi voorbeeld voor andere thesauri-in-de-maak.’

Ondanks dat de thesaurus is afgerond, betekent dat niet dat er geen termen meer bij zullen komen. ‘Een thesaurus is niet statisch, maar het blijft groeien.’  Wil je graag meer informatie over de thesaurus of heb je een vraag? Dan kun je contact opnemen met Marieke van Bommel m.bommel@erfgoedgelderland.nl.

De uitvoering van het project gebeurt in een samenwerkings­verband van Erfgoed Gelderland, Erfgoedhuis Zuid-Holland, Erfgoed Brabant, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het Nederlands Openluchtmuseum en het Fries Landbouwmuseum. Daarnaast zijn ook o.a. het Centrum Agrarische Geschiedenis Vlaanderen en de Museumfederatie Fryslân betrokken. Het project wordt gefinancierd door: E-RHIS, European Research Infrastructure for Heritage.