Met de tentoonstelling Nijkerk-Suriname: mijn geschiedenis, jouw geschiedenis (november 2025 – november 2026) onderzoekt Museum Nijkerk de historische en hedendaagse verbindingen tussen Nijkerk en Suriname. Aanleiding is 50 jaar Surinaamse onafhankelijkheid in 2025. Het museum maakt zichtbaar hoe koloniale en slavernijgeschiedenis niet alleen nationaal of internationaal is, maar ook diep verankerd ligt in lokale Gelderse gemeenschappen.
Centraal staat de vraag die bezoekers het vaakst stellen: wat heeft Nijkerk met Suriname te maken? Door archiefonderzoek, oral history, co-creatie en samenwerking met de lokale gemeenschap brengt het museum verborgen verhalen aan het licht. Prominente Nijkerkse gebouwen en hun families blijken verbonden met de plantage-economie, aan slavernij gerelateerde handel, en de compensatie die slavenhouders – niet voor de tot slaaf gemaakten! – ontvingen na de afschaffing van de slavernij in 1863.
In het hart van de tentoonstelling staan de namen en toenamen van ruim 700 tot slaaf gemaakten die voor deze Nijkerkse families moesten werken. Bezoekers staan hier het langst stil. Wat eerder verborgen en ongenoemd bleef, krijgt nu een zichtbare en centrale plaats.
Innovatief is de co-creatieve aanpak. De expositie werd ontwikkeld met een Surinaams-Nijkerkse gastconservator, klankbordgroepen en betrokken inwoners met Surinaamse achtergrond. Door meerstemmigheid centraal te stellen, verschuift het perspectief: niet langer één dominant koloniaal verhaal, maar ruimte voor stemmen die eerder onderbelicht bleven. Een jongerenpodcast van Guillermo Hilversum, muziek, literatuur, kunst, eten en persoonlijke getuigenissen in woord en beeld maken de geschiedenis representatiever en inclusiever. “Een museum moet de héle geschiedenis vertellen – ook de verhalen die pijn doen en verborgen zijn. We willen álle stemmen laten horen: van jongeren, families, mensen uit Nijkerk én uit Suriname.” – Guillermo Hilversum
De tentoonstelling verbindt lokale geschiedenis aan bredere koloniale netwerken en laat zien dat Gelderse geschiedenis onlosmakelijk verbonden is met wereldgeschiedenis. Met Mijn geschiedenis, jouw geschiedenis toont Museum Nijkerk hoe lokaal erfgoed kan bijdragen aan actuele maatschappelijke gesprekken. Koloniale geschiedenis blijkt geen statisch verleden, maar een gedeelde en doorwerkende geschiedenis — zichtbaar in gebouwen, families en gemeenschappen in Gelderland.
Nijkerk – Suriname: Mijn geschiedenis – jouw geschiedenis – Gelderse geschiedenis.
Hoe maakt dit project verborgen verhalen zichtbaar?
De Nijkerks-Surinaamse connectie vormt het uitgangspunt van de expositie. Door lokaal te beginnen en te graven in archieven, familiegeschiedenissen en persoonlijke herinneringen van mensen die eerder buiten beeld bleven, worden verborgen verhalen zichtbaar gemaakt. Museum Nijkerk doet dit via oral history, objecten, kunst en archiefmateriaal. Gastconservator Melly Soiso deelt in een video haar persoonlijke verhaal als nazaat van Marrons in Suriname. Traditionele Pangi-stoffen, een handgemaakte angisa (‘Let Them Talk’) en kaawai maken haar familiegeschiedenis tastbaar. Ook de inheemse stem krijgt ruimte: Gerrit Sabajo vertelt over zijn Arowakse achtergrond en Nijkerkse connectie, ondersteund door objecten uit Powakka. Literatuur van Anton de Kom, Astrid Roemer en Cynthia McLeod, historische kaarten, een manumissiebrief en een kwitantie uit 1863 plaatsen persoonlijke verhalen in bredere koloniale structuren. Een jongerenpodcast en een animatie over de trans-Atlantische slavernij maken de doorwerking en schaal van het systeem inzichtelijk.
Centraal staat het verhaal achter Nijkerkse gebouwen. Bekende panden waar inwoners dagelijks langs fietsen – zoals Landgoed Salentein en Huis Hoevelaken – blijken verbonden met Surinaamse plantages en slavernij. Nijkerkse families verwierven hun rijkdom via suiker- en koffieplantages en ontvingen bij de afschaffing van de slavernij in 1863 hoge compensatiebedragen. Op een centrale wand worden foto’s van deze gebouwen, toen en nu, getoond met de financiële en koloniale context. Nadrukkelijk zichtbaar zijn de namen van de 709 tot slaaf gemaakte mensen die voor deze families moesten werken. Wat lang verborgen bleef, krijgt hier een centrale plaats. Dit verleden hoort ook bij Nijkerk. De gebouwen die bekend staan als schenkingen van een ‘weldadige freule’ worden in een compleet ander kader geplaatst: haar liefdadigheid was mede gefinancierd met plantagewinsten waar mensen onder dwang werkten. Zo krijgen vertrouwde plekken een nieuwe, meer volledige betekenis.
Een stamboomwand toont de verwevenheid tussen de families Schimmelpenninck van der Oije en De Neef. De Mis’ de Neef-dracht, behorend tot het levend Surinaams erfgoed, is als kostuum in het museum te zien. Kunst van Alfrédo Doornkamp verbeeldt identiteit op gebruikte planken als verwijzing naar het zware, uitputtende leven van tot slaaf gemaakte mensen.
Bij gevoelige objecten, zoals het zondagsschoolboekje ‘Een n**** in het dorp!’, biedt het museum nadrukkelijk context. Na gesprekken met een Nijkerk-Surinaamse klankbordgroep toont het museum niet alleen het object, maar ook het proces en de gemaakte afwegingen. Zo wordt ook het gesprek zelf onderdeel van de expositie.
Waarom maakt dit project kans op de Gelderse Roos Prijs 2026?
Met de tentoonstelling ‘Nijkerk-Suriname: mijn geschiedenis, jouw geschiedenis’ laat Museum Nijkerk zien hoe lokaal erfgoed een kanteling van perspectief kan veroorzaken. Bekende gebouwen worden “aan het woord” gelaten en krijgen een betekenis die lang verborgen bleef. Achter ogenschijnlijk statisch Gelders erfgoed schuilen dynamische koloniale verhalen. Wat generaties lang gold als weldadigheid en trots bezit, blijkt ook verbonden met uitbuiting, slavernij en compensatiegelden. Daarmee sluit het project direct aan bij het thema Verborgen Verhalen.
De kracht van het project ligt in de combinatie van lokaal onderzoek, co-creatie en maatschappelijke dialoog. Vanuit de Nijkerkse connectie met Suriname is gegraven in archieven, familiegeschiedenissen en persoonlijke herinneringen. Zo werden onbekende verhalen zichtbaar, ook doordat het museum het plan actief deelde en nieuwe betrokkenen met Surinaamse achtergrond zich meldden. Niet alleen de geschiedenis van adellijke families en hun plantagebezit wordt verteld, maar juist ook die van de ruim 700 tot slaaf gemaakte mensen van wie de namen nu expliciet worden getoond. Bezoekers staan hier letterlijk het langst bij stil.
Vernieuwend is de co-creatieve werkwijze. Als je een ander verhaal wilt vertellen, moet je ook andere mensen aan het woord laten. Daarom werkte het museum samen met een Surinaams-Nijkerkse gastcurator, klankbordgroepen en betrokken inwoners. Oral history, materiële cultuur, literatuur, kunst en educatie vormen samen een meerstemmig geheel. Ook de ruim honderd vrijwilligers van Museum Nijkerk maakten een perspectiefverschuiving door: van terughoudendheid naar betrokkenheid, van weerstand naar deelname aan trainingen en open gesprek.
Het project vervult een voorbeeldfunctie voor de Gelderse erfgoedsector. Door open dialoog – ook met nazaten van adellijke families – en transparantie over onderzoek en keuzes ontstonden nieuwe verbindingen. Adellijke families bleven betrokken, volgden een collegereeks over het slavernijverleden en gingen in gesprek. Tegelijkertijd groeide een duurzame samenwerking met Stichting Boeroe Kon Makandra, die dit jaar zelfs haar jaardag in het museum viert. Ook landelijke media, waaronder de NOS, zochten contact. Het opgebouwde netwerk blijft actief verbonden aan het museum.
De impact reikt verder dan de tentoonstelling. Het project leidde tot structurele educatie, zoals de les Slavernijverleden & burgerschap binnen de leerlijn Erfgoed van Reizen in de Tijd van Erfgoed Gelderland. Het museum wordt door de gemeente betrokken bij de Keti Koti-herdenking en -viering in Nijkerk. Zo werkt het project door in onderwijs, samenleving en beleid.
Nijkerk is niet uniek, maar wel exemplarisch. De geschiedenis van Suriname blijkt ook in Gelderland aanwezig – in gebouwen, families en structuren die tot vandaag doorwerken. Door lokale gebouwen, persoonlijke verhalen en namen samen te brengen, maakt het project zichtbaar wat lang verborgen bleef. ”Nijkerk heeft [dankzij deze tentoonstelling] deze geschiedenis niet ‘verdonkeremaand’ ”, schreef schrijfster en onderzoeker Roline Redmond op 5 november 2025 in het gastenboek.
Het stimuleert dialoog, meerstemmige geschiedschrijving en een inclusieve blik op erfgoed. Daarmee is het niet alleen een tentoonstelling, maar een duurzame beweging binnen het Gelderse erfgoedveld.
Samenwerkingspartners: Melly Soiso (gastconservator wonend in Nijkerk) | Barbara Esseboom, Else Gootjes (Erfgoed Gelderland), Saskia van den Berg – Ebbenhorst (interne klankbordgroep en trainingen) | Connie de Neef, Jurgen Lantveld, Alfrédo Doornkamp, Mera Soiso, Guillermo Hilversum, Ertha Dharampal, Liesbeth Bouter (externe klankbordgroep) | Bert Paasman – emeritus-hoogleraar (post) koloniale cultuur- en literatuurgeschiedenis (advies en college reeks, rol literatuur en leesgroep) | Julie Dewansingh (Nijkerkse nazaat Hindostaanse contractarbeiders in Suriname) |Calire Boogaard (The Black Archives) en Aspha Bijnaar (St. ‘Musea bekennen kleur’) advies Callenbach boek | Ronald van der Bie (sociaal-economisch historicus – gebouwen/adellijke families/rijkdom/plantages) | Coen van Galen – Radboud Universiteit (geschiedenis slavernij, slavenregister) | Margreet Koele – Cultuurverbinder gemeente Nijkerk | Guillermo Hilversum – podcast jongeren, acteur, inwoner Nijkerk met Surinaamse achtergrond | Annie Lausberg – Bibliotheek Nijkerk (organisator lezingen en colleges) | Olaf Koelewijn (documentairemaker) | Ari-jan van de Bunt en Jarno van de Bor – A1 Mediagroep – VRMG (podcast, audio en video) | Alfrédo Doornkamp (lokaal kunstenaar met Surinaamse achtergrond, ook in Suriname museum) |Kreativiteitscentrum De Brink (Surinaamse kunstwerken in 22 etalages in Nijkerk) | Bas Spek – Museum Bakkie (advies plan) | Bea Berends – van de Weijer (connectie Nijkerkse Pater Roest – progressief Redemptorist in Suriname) Carl Haarnack – Buku – in memoriam – (Bibliotheca Surinamica, advies, aanmoediging) | Elly Kuijt (weduwe van Nijkerkse TRIS militair) | George van den Tweel (wijlen Nijkerks ondernemer – voormalig honorair consul Suriname) | Gerrit Sabajo (Arowak, oorspronkelijk bewoner, St.Romario in Suriname en getrouwd met Nijkerkse Mirjam) | Gijs van de Langemheen (Nijkerks TRIS militair) | Henk de Graaf (Boeroe onderzoeker en vinder verhaal Nijkerkse Boeroe Wimpje Alfrink en een nog levende nazaat) | Stichting Boeroe Kon Makandra (connectie door verhaal Boeroes en Nijkerkse Wimpje – komende jaardag in Museum Nijkerk) | Tailors and Wearers (Mis’de Neef kostuum) | Valkhof Museum (bruikleen Surinaamse stoffen) | Familie Van Leeuwen Boomkamp (bruiklenen en eigenaar RCMA, plantage Mariënburg en Katwijk) | Familie van Haersema de With (Landgoed Salentein en familie van de ‘weldadige freule’ Cornelia Maria barones van Hangest d’Yvoy, in de top 10 van de ontvangen tegemoetkomingsgelden uit 5 plantages) | Familie Schimmelpenninck van der Oije en Pita Schimmelpenninck van der Oije (adellijke Nijkerkse oud-burgemeester en afro Surinaamse Connie de Neef verbinden zich in Suriname, Pita schrijft hier boek over) | Diverse individuele Nijkerkers met een band met Suriname