Tijdens de verhuizing naar het nieuwe depot voor Museum De Bastei bezorgde een 5 meter lange walviskaak ons de nodige hoofdbrekens. De herkomst, soort en betekenis van deze indrukwekkende walviskaak riepen vragen op. Museum De Bastei doet daarom onderzoek naar de kaak.
Het onderzoek is bijzonder interessant omdat de grootte van het bot erop lijkt te wijzen dat het mogelijk gaat om een blauwe vinvis. Op deze soort werd vóór 1900 niet gejaagd. De enkele walviskaken die in andere Nederlandse steden bewaard zijn gebleven, behoren dan ook niet tot deze soort. Dat maakt de Nijmeegse walviskaak, als het inderdaad een blauwe vinvis betreft, een bijzonder en mogelijk uniek object. Dat roept een intrigerende vraag op: Hoe is een blauwe vinvis in Nederland en in het bijzonder in Nijmegen terechtgekomen?
Uit de eerste resultaten kunnen we voorzichtig concluderen dat de kaak vermoedelijk in 1618 werd aangekocht. De kronieken spreken zelfs over twee walviskaken. In de volksmond gaat echter het verhaal dat de kaken afkomstig zijn van een zeldzame vis die aanspoelde aan de Nijmeegse rivieroevers.
Op prenten is te zien dat er vanaf 1683 slechts één walviskaak hangt naast de Kraanpoort aan de Waalzijde. Waar de andere kaak is gebleven blijft raadselachtig. In 1826 zou een ‘walvischachtig’ dier zijn gevonden bij de Mookerheide en overgebracht zijn naar een museum in Leiden. Misschien is dit onze zoekgeraakte walviskaak. De walviskaak van de Kraanpoort verhuisde naar de Sint-Nicolaaskapel en vervolgens naar het Waaggebouw. Na een verbouwing werd de kaak geschonken aan het Nijmeegs Natuurmuseum, voorloper van Museum De Bastei.
Ons onderzoek combineert zowel biologisch onderzoek als archiefonderzoek. Allereerst is er een soortbepaling uitgevoerd, daarnaast wordt een ¹⁴C-datering toegepast om vast te stellen hoe oud het bot is. Gelijktijdig wordt archiefonderzoek gedaan.
De walviskaak lijkt nauw verweven met de geschiedenis van de stad Nijmegen en houdt mogelijk zelfs verband met de Tachtigjarige Oorlog. In die periode vonden er opvallend veel walvisstrandingen plaats langs de Nederlandse kust. Deze strandingen werden gezien als symbolische voortekenen: men geloofde dat zij de ondergang van de Spaanse vloot aankondigden. Er bestaan voorzichtige vermoedens dat de kaken van de gestrande walvissen aan Nijmegen werden geschonken als symbool van de overwinning op de Spanjaarden. Wat het echte verhaal uit onderzoek ook blijkt te zijn, de walviskaak maakt al eeuwenlang onderdeel uit van de stadsgeschiedenis en vormt een tastbaar stuk erfgoed dat de verbondenheid tussen Nijmegen, rivier en de natuur laat zien.
Hoe maakt dit project verborgen verhalen zichtbaar?
Ons onderzoek maakt een eeuwenoud verborgen verhaal van de stad Nijmegen zichtbaar door een bekend, maar nauwelijks onderzocht object opnieuw te bevragen. De walviskaak was eeuwenlang onderdeel van het Nijmeegse stadsbeeld, maar haar soort, ouderdom, herkomst en betekenis voor de stad waren onduidelijk. Door biologisch onderzoek te combineren met archiefonderzoek wordt zowel het natuurlijke als het historische verhaal achter het bot blootgelegd.
Onze werkwijze is innovatief en vernieuwend: twee verschillende vakgebieden werken samen en onverwachte lagen komen hierdoor naar voren. Mogelijk gaat het om een voor Nederland uitzonderlijke walvissoort, maar ook om een object met een symbolische betekenis in de tijd van de Tachtigjarige Oorlog.
Zo verandert de walviskaak van een verzamelde curiositeit tot een betekenisvol erfgoedstuk dat nieuwe inzichten geeft in de relatie tussen Nijmegen, de rivier, natuur en geschiedenis. Ons onderzoek laat zien hoe slechts één object een wereld aan nieuwe verhalen kan openen. Door nieuwsgierig te zijn naar het verhaal achter het object en door verschillende disciplines samen te brengen, ontstaat er ruimte voor onverwachte verbanden en nieuwe perspectieven.
Hoewel het project zich momenteel nog in de onderzoeksfase bevindt, wil Museum De Bastei het onderzoek nu al zichtbaar maken voor publiek.
- We zijn van plan om de tussentijdse inzichten en de restauratie te delen via onze communicatiekanalen en werken aan een publieksvriendelijke publicatie voor onze website waarin de onderzoeksresultaten toegankelijk worden gepresenteerd.
- Momenteel wordt de walviskaak gerestaureerd door een professionele restaurator. Na restauratie krijgt de 5 meter lange walviskaak een prominente plek in het bezoekersatelier van het nieuwe collectiedepot in het monumentale Canisius College. Dit depot is één zondag per kwartaal toegankelijk voor publiek, waardoor bezoekers letterlijk oog in oog staan met het object én het bijbehorende verborgen verhaal te horen krijgen van onze rondleiders.
- Daarnaast starten we in de herfst een lezingenreeks in het Canisius College, waarin een publiekslezing over het onderzoek naar de walviskaak is opgenomen. Het object wordt bovendien structureel opgenomen in de bezoekersrondleiding in het Canisiusdepot tijdens evenementen zoals het TOEN Festival, Open Monumentendag en het Weekend van de Wetenschap. Deze evenementen trekken jaarlijks ongeveer 3000 bezoekers. Daarnaast is het voor scholen en particulieren mogelijk om op verzoek deze rondleiding door ons Canisiusdepot te volgen.
Waarom maakt dit project kans op de Gelderse Roos Prijs 2026?
Wij willen het onderzoek naar de walviskaak graag nomineren omdat het op vernieuwende wijze de vakgebieden biologie en cultureel erfgoed met elkaar verbindt. Het begon met nieuwsgierigheid en groeide uit tot een onderzoek waarin natuurwetenschappelijke analyse, archiefonderzoek en de geschiedenis van de stad Nijmegen samenkomen.
De originaliteit zit in het herwaarderen van een bekend, maar nauwelijks onderzocht collectie-object. Daarnaast is het onderzoek inspirerend omdat het laat zien dat het vernieuwende niet altijd zit in nieuwe aankopen of spectaculaire vondsten, maar juist in het met frisse blik onderzoeken van bestaande collecties. Het vormt daarmee een voorbeeld van hoe we samen verborgen verhalen zichtbaar kunnen maken.
Samenwerkingspartners: University of Bergen, Noorwegen.