Wat laat een kunstwerk je zien? En wat blijft verborgen? Het diorama van koffieplantage Kerkshoven (1823) toont het beeld dat de Nederlandse eigenaar wilde presenteren: een wereld van orde en welvaart. Achter die zorgvuldig gecreëerde façade schuilt een ander verhaal: een bittere werkelijkheid van slavernij en uitbuiting vol wreedheid en pijn. Tegelijkertijd is het een verhaal van verzet en veerkracht — tot slaaf gemaakten putten kracht uit hun tradities en boden weerstand door te vluchten, saboteren of in opstand te komen. De tentoonstelling Bittere Oogst laat zien hoe dit gedeelde verleden tussen Nederland en Suriname nog steeds doorwerkt en nodigt uit om stil te staan bij de prijs van deze oogst — en wat we ervan kunnen leren. Bittere Oogst belicht niet alleen de onderdrukking en uitbuiting, maar ook (veer)kracht en manieren waarop tot slaaf gemaakten kracht putten uit elkaar, hun cultuur en gemeenschap. De tentoonstelling vond plaats van 18 april tot 31 augustus op de pop-up locatie van Valkhof Museum aan het Keizer Karelplein in Nijmegen.
Aanleiding voor de tentoonstelling was het diorama van koffieplantage Kerkshoven, gemaakt in 1823 door Gerrit Schouten. Opdrachtgever was plantage-eigenaar Gerard de Putter. Het kunstwerk schetst een idyllische wereld: groene velden, netjes aangelegen paden en een grote koffieopslagloods. In de rivier zie je mensen vissen, terwijl op de kreek een bootje vaart waarin vermoedelijk de directeur trots rechtop zit, strak in pak.
Het diorama is al sinds 1914 onderdeel van de collectie van Valkhof Museum. Door onderzoek, restauratie en contact met nazaten werd het belang van dit object steeds duidelijker. Marsha Mormon en Bas Spek van het Surinaamse Museum Bakkie – net als plantage Kerkshoven gelegen aan de Warappakreek – wezen het Valkhof Museum in 2017 op de kijkkast, die de laatste decennia geen plek kreeg in de collectiepresentatie en hoognodig gerestaureerd moest worden. Het diorama krijgt vanaf de zomer van 2026 een vaste plek in de collectiepresentatie van Valkhof Museum als één van de vijftien belangrijkste objecten in de collectie. We vertellen daar met een digitaal magazine alles over de achtergrond van het werk en het slavernijverleden.
Hoe maakt dit project verborgen verhalen zichtbaar?
Het diorama herbergt letterlijk verborgen verhalen. Wat schuilgaat achter deze gecreëerde werkelijkheid is het leven, de strijd, het verzet en de veerkracht van ruim 140 tot slaaf gemaakte mensen. Lange werkdagen, dwangarbeid en verzet – in de vorm van sabotage, ontsnappingen en opstanden. We hebben het diorama altijd beschouwd als een mooi kunstwerk. Maar achter het idyllische beeld gaat een wereld schuil. Zo is de directeur in het diorama groter dan de tot slaaf gemaakte die roeit. Vroeger vonden we dat heel normaal. Nu zegt het veel over ons wereldbeeld en onze kijk op de geschiedenis. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar het leven op een plantage. Binnen dit project zijn de verborgen verhalen van de tot slaaf gemaakten uit de vergetelheid gehaald, vastgelegd en gedocumenteerd. Deze video’s zijn gemaakt door Henck Pengel, een filmmaker van Surinaamse origine.
Waarom maakt dit project kans op de Gelderse Roos Prijs 2026?
Bittere Oogst is een project waar we trots op zijn. Omdat we verborgen verhalen van ons slavernijverleden zichtbaar konden maken voor een breed publiek maar ook omdat we er zelf veel van hebben geleerd. Die kennis gebruiken we nu bij het maken van tentoonstellingen en programma’s. De unieke aanpak van het project met betrokkenheid van mensen die ons konden voeden met kennis leidde tot een tentoonstelling én activiteiten waarmee we het verschil konden maken, zoals:
- Afficheproject: Een serie van – uiteindelijk – acht affiches werden gemaakt door diverse beeldmakers. Aan de hand van de expositie Bittere Oogst en de thema’s van de Kunstcafés geven zij hun eigen blik op de verhalen en thema’s die het diorama van Plantage Kerkshoven niét laat zien. Resultaat was een expositie op de Ramblas (de straat van station naar centrum Nijmegen) waar affiches en verhalen een plek kregen.
- Kunstcafé’s: Hoe kijk je naar geschiedenis? Wat bepaalt jouw blik op de werkelijkheid? In een reeks van vier Kunstcafés verkenden we de verhalen die vaak buiten beeld blijven. Aan de hand van gesprekken, kunst, muziek en spoken word openen we nieuwe perspectieven op het verleden en het heden. Elke maand gingen inspirerende gasten en experts in bijzijn van publiek in gesprek over thema’s zoals slavernij, kolonialisme en de doorwerking ervan in onze samenleving.
- Shop: In samenwerking met Joan Windzak van EduCulture hebben we een tijdelijke museumshop ingericht. Deze unieke winkel bood een uitgebreid aanbod van diverse en inclusieve boeken en andere producten. Producten die fungeren als spiegels zodat kinderen zichzelf kunnen herkennen én ramen zodat zij een kijkje krijgen in de wereld van de ander.
- Klankbordgroep: Met tien deelnemers spraken we over de inhoud van de tentoonstelling. Nazaten van Plantage Kerkshoven, nazaten van de Surinaamse gemeenschap in Nederland en leden van de vrijwilligersgroep Stemmen uit Nijmegen gaven feedback op keuzes bij de selectie van objecten, vormgeving, inrichting en taalgebruik.
Samenwerkingspartners: Museum Bakkie Suriname, Nationaal Archief Suriname, Studio Boot, Studio Soela, Buku | Bibliotheca Surinamica, Draden van ons Nederlands slavernijverleden en de Radboud Universiteit.