Tijdens het herstellen van het oude stroomgebied van de Baakse Beek op landgoed ’t Medler – ter verbetering van de waterhuishouding – werd een opzienbarende ontdekking gedaan. Parallel aan de oude meanderende beekloop, zeker een meter hoger, liep een bedding van leem over het landgoed met daarin een middeleeuws aquaduct! Deze ‘opgeleide beek’ mondde uit in de grachten rondom een ‘spieker’. Van dit versterkte bouwwerk zijn nog resten van het fundament aanwezig. Het was een stenen gebouw bedoeld om voedingsmiddelen veilig op te slaan.
Onlangs is het aquaduct in ere hersteld! Het levert een bijdrage om het waterniveau in de grachten rondom het huidige kasteel op peil te houden. Dit is van belang omdat een laag waterniveau tot gevolg heeft dat de fundamenten van het kasteel verzakken. Het aquaduct brengt het water naar de grachten óver de oude herstelde loop van de Baakse Beek, die door het Waterschap nu de ‘Vordense Beek’ wordt genoemd. Kortom een prachtig voorbeeld van hoe cultuurhistorische oplossingen waardevol kunnen zijn in hedendaags waterbeheer.
Hoe maakt dit project verborgen verhalen zichtbaar?
Tijdens onderzoek naar mogelijkheden om in de landgoederenzone van de Baakse Beek de waterhuishouding te verbeteren, werden interessante en opzienbarende bevindingen gedaan. Zo kon het oude natuurlijke watersysteem in beeld worden gebracht evenals de cultuurhistorische waterstructuren. Deze structuren die in voorbijgaande eeuwen zijn aangelegd, bleken na bestudering verrassend goed te werken. Daarom zijn beiden als uitgangspunt gekozen voor de herinrichting van de watersystemen in de landgoederenzone. Bijzonder hieraan is dat cultuurhistorische oplossingen voor waterbeheer de basis vormen voor het te lijf gaan van de problemen van vandaag, waarbij het zaak is het water langer vast te houden om droogte in de zomer, met alle schadelijke gevolgen, te voorkomen.
Opzienbarend is een ontdekking die werd gedaan op Landgoed ’t Medler. Daar stuitte men op overblijfselen van oude beeklopen die werden opgeleid richting de grachten rondom het oude versterkte bouwwerk (spieker) dat daar eens stond. De bedding van deze opgeleide beeklopen was bekleed met leem en het aquaduct gedeelte was geconstrueerd met eikenhouten planken. Deze constructie dateert uit de late middeleeuwen.
Er is voor gekozen de structuren van de opgeleide beeklopen weer te benutten en via twee aquaducten over het geherstructureerde stroomgebied van de Baakse Beek (dit gedeelte is nu omgedoopt tot de Vordense Beek) naar de gracht rondom een bouwwerk op de plek van het hedendaagse kasteel te leiden. Dat bouwwerk is daar rond het midden van de 16de eeuw gebouwd. Zo zorgt een laat middeleeuwse oplossing ervoor dat Kasteel ’t Medler behoedt wordt voor een te laag waterniveau in de gracht met het risico voor het verzakken van de fundamenten.
Het eerste aquaduct is klaar en gemaakt met een knipoog naar de geschiedenis. Voor het metselwerk is gekeken naar de hoofdpoort van het kasteel: dezelfde kleur stenen, dezelfde voegen en hetzelfde metselverband. Modern is ook de cortenstaal binnenbak, die aan de buitenkant is bekleed met eikenhout, om qua beeld de relatie met het verleden te versterken. Kortom een prachtig voorbeeld van hoe cultuurhistorisch oplossingen waardevol kunnen zijn in hedendaags waterbeheer.
Waarom maakt dit project kans op de Gelderse Roos Prijs 2026?
Het project Landgoederenzone Baakse Beek is ontstaan door problemen die verband houden met klimaatverandering. Perioden van extreme droogte in de zomer en perioden met ongewone grote hoeveelheden neerslag in de winter. Deze uitersten worden door bepaalde natuurelementen slecht verdragen. Zo verdwijnen langzaam maar zeker de beuken en daarmee de imposante beukenlanen. Door de droogte is het niveau in de Baakse Beek regelmatig te laag; in de afgelopen jaren waren er zelfs twee zomers waarin de beek droog viel, met alle gevolgen van dien voor het leven in de beek. De beek voedt grachten rondom kastelen. Door een lage waterstand in de grachten verzakken de fundamenten van de kastelen en buitenplaatsen.
De landgoederen vormen de kern van het toeristisch aanbod in de gemeente Bronckhorst. Als de landgoederen minder aantrekkelijke natuur kunnen waarborgen, kan dit negatieve gevolgen hebben voor het toerisme. De sterk wisselende niveaus van het grondwater maken het voor boeren moeilijk hun werkzaamheden uit te oefenen. Daarmee is dit project een voorbeeld van hoe cultuur- en natuurhistorisch erfgoed door klimaatverandering onder druk staat en hoe er grote inspanningen nodig zijn dit erfgoed voor komende generaties te bewaren. In dit opzicht vooruitstrevend, uniek en met een toonaangevende voorbeeldrol.
Het project leert dat aansluiten bij de van nature aanwezige watersystemen voordelen heeft. De natuur had het goed georganiseerd. Een les om niet te veel te proberen de natuur de wil op te leggen, maar er bij aan te sluiten. Dat lijkt voor veel stakeholders een win-win situatie op te leveren. Zo worden natuurhistorische waarden in ere hersteld.
Het project levert het inzicht dat menselijke ingrepen in de waterstructuren in de afgelopen eeuwen vaak goed werkten. Zo draagt cultuurhistorisch erfgoed oplossingen in zich voor de problemen van vandaag. Dit kan inspirerend zijn voor andere cultuurhistorisch erfgoed met soortgelijke of aanverwante problematiek.
Onverwachte oplossingen van vroeger, zoals de aquaducten op Landgoed ’t Medler, liggen ten grondslag aan een originele vernieuwing in het waterbeheer. De laat middeleeuwse aquaducten leveren boeiende verhalen op voor de geïnteresseerde toerist. Het aquaduct ligt in een rustgebied voor de natuur en is daardoor niet te bezoeken. Maar er zijn tal van mogelijkheden de verhalen over dit prachtig historisch en actueel element in het landschap, te delen.
Samenwerkingspartners: Het herstellen en hergebruiken van de oude opgeleide beeklopen is een project dat deel uitmaakt van een groter project in de Landgoederenzone Baakse Beek waar de volgende partijen aan deelnemen: Waterschap Rijn en IJssel, Gemeente Bronckhorst, Provincie Gelderland en de Landgoedeigenaren.