In 2015 opende het zonder overheidssubsidie gebouwde en door vrijwilligers ingerichte en gerunde Streekmuseum Baron van Brakell in Ommeren zijn deuren. Het drie verdiepingen tellende gebouw bevat een bijzondere collectie Gelderse boerenwagens in het souterrain, een heemkundige dorpsplein, een oud café en een lezingen- en tentoonstellingszaal op de begane grond, met op de zolderverdieping een afdeling over de geschiedenis van de Betuwe met een historische expositie, een bibliotheek en een studiezaal. Twee zolderruimten daar waren allang ingericht, de derde vroeg om een permanente invulling. Afgelopen jaar is daar met de expositie 4000 jaar landbouw in de Betuwe een beeldend Betuwse geschiedverhaal gecompleteerd.
De expositie geeft terugkijkend in de tijd in tien vitrines een beeld van een veranderende Betuwse agrarische samenleving, vanaf ca. 2000 jaar voor Chr. in een nog zeer veranderlijk natuurlandschap, maar na de middeleeuwse bedijkingen in een minder veranderlijk cultuurlandschap. Aan de orde komen de ruilverkavelingen van na WOII, het Betuwse cultuurlandschap rond 1900 in de vorm van een grote maquette met meer dan vijfenveertig bouwwerken, historisch grondgebruik en natuurlijk boomgaarden. Ook wordt het verhaal verteld over de relatie tussen de landadel en de Betuwse niet adellijke bevolking aan de hand van een maquette van Huize Den Engh in Ommeren en zijn bewoner: de baron van Brakell in zijn rol als negentiende-eeuwse mecenas en fysiocraat (landbouwvernieuwer).
Voor deze expositie zijn bijzondere kopieën vervaardigd van diens negentiende-eeuwse modellencollectie van toen uiterst moderne landbouwwerktuigen, gemaakt om zijn mede-agrariërs te inspireren (de originelen staan in Wageningen en worden niet uitgeleend). Vóór de laatmiddeleeuwse bedijkingen was het landschap veel veranderlijker. De zeer gedetailleerde maquette van een vroegmiddeleeuwse boerderij geplaatst binnen het toen aanwezige landschap en de vitrine vol specifiek Romeinse agrarische objecten geven ook een beeld van (en de historische context bij) een groot aantal archeologische Romeinse vondsten, maquettes en reconstructies elders in de historische zolderexpositie.
De laatste sprong ‘terug in de tijd’ voert naar de vroege Bronstijd met een grote maquette van de zonnekalender van Medel, tot voor kort onderdeel van de historische Betuwe. Deze maquette biedt met behulp van een interactief paneel inzicht in de relatie tussen de toenmalige agrarische activiteiten het jaar rond en de kennis van de kosmos (stand van de zon en de sterren) zoals die door een sjamaan aan de dorpelingen kon worden geopenbaard. Ook de verrassende relatie tussen de Medelse zonnekalender en bijzondere natuurlijke vormen in de Utrechtse Heuvelrug is in beeld gebracht.
Hoe maakt dit project verborgen verhalen zichtbaar?
Ons museum richt zich op een groot publiek. Jaarlijks hebben we enkele duizenden bezoekers, van passerende fietsers en wandelaars tot hele schoolklassen en (historische) clubs, maar ook erfgoedspecialisten die speciaal voor een van de drie genoemde deelcollecties komen. De maquettes zijn kinderen ware aandachtsmagneten en laten ook ouders en grootouders letterlijk stilstaan bij onze vitrines. We zorgen ervoor bij hen niet alleen nieuwsgierigheid op te wekken maar deze ook te bevredigen: van verborgen naar te vertellen verhalen.
De expositie 4000 landbouw in de Betuwe geeft niet alleen op een heel toegankelijke wijze een beeld van het wonen en werken in dit fraaie en vruchtbare deel van het rivierengebied. De door ons aangeboden educatieve schil rondom de collecties moest begrijpelijk en inspirerend zijn voor mensen met een zeer verschillend opleidingsniveau en voor groot en klein. Maar het biedt ook de context voor de rest van onze gehele museumcollectie. Immers, je kunt niet alleen de boerenwagens in ‘hun’ landschap zien rijden, maar ook de vele archeologische objecten en reconstructies in de overige museumcollectie in hun historisch-agrarische landschappelijke context plaatsen.
Juist in deze verbinding komen de verborgen verhalen tot leven. De maquettes en de tentoongestelde objecten geven de bezoekers beelden bij een geschiedenis die ze meestal nog niet kenden. Verborgen verhalen komen zo aan het licht, ter inspiratie van jong en oud.
Momenteel wordt gewerkt aan een toegankelijke toelichting bij deze expositie in boek- en audiovorm, met speciale aandacht voor kindereducatie. Eerst moest immers de expositie zelf klaar zijn die op 13 november 2025 door de burgemeester van Buren is geopend.
Waarom maakt dit project kans op de Gelderse Roos Prijs 2026?
In het Streekmuseum Baron van Brakell staan drie historische thema’s centraal: Gelderse boerenwagens, Betuwse heemkunde en het Betuws geschiedverhaal. De nieuwe permanente tentoonstelling 4000 jaar landbouw in de Betuwe geeft context en historische achtergrond bij deze drie thema’s.
Het was onze vrijwilligers in hun rol als rondleiders gebleken dat het voor een aantal bezoekers zinvol was hen dit retrospectieve of terugkijkende beeldverhaal mee te geven, omdat ze daarmee de rest van de museumcollectie niet alleen in een historisch perspectief konen plaatsen, maar het ook konden terugbrengen tot ‘normale’ historisch-menselijke proporties, waarin ze vaak hun persoonlijke familieverhaal konden inpassen.
Naast de genoemde aspecten van de verborgen verhalen bleek nog iets anders ‘verborgen’ te zijn. Tijdens de inrichting van de expositie kwam naar voren dat enkele vrijwilligers heel bijzondere, ook voor hen onvermoede vaardigheden bezaten; ook de intensieve, veel creativiteit vragende samenwerking deed tussen hen de laatste restjes groepsvorming uit het verleden (de drie oorspronkelijk deelnemende stichtingen in het museum hadden elk een eigen cultuur) en de dito rimpelingen veroorzaakt door corona, als sneeuw voor de zon verdwijnen. Écht samenwerkende vrijwilligers kunnen grootse dingen volbrengen, een geweldige ‘bijvangst’, maar ook een stille bedoeling van dit project.
Uit de eerste reacties na de opening in november 2025 (maar in een periode van beperkte winteropenstelling) blijkt dat de expositie 4000 jaar landbouw in de Betuwe het in zich heeft een publiekstrekker te worden. De kosten voor de totstandkoming van dit project werden gedekt door bijdragen van de genoemde subsidiegevers én door de grote hoeveelheid uren die door een groep van tien vrijwilligers in dit project is gestoken. Het is de bedoeling dat bij deze deeltentoonstelling nieuw educatief materiaal wordt vervaardigd om onze museumbezoekers in het geschiedverhaal van 4000 landbouw in de Betuwe mee te nemen. Aan een publicatie wordt al geschreven. Vanuit dit materiaal willen we een boek uitgeven en een versimpelde klapper ontwerpen die in een aantal exemplaren tijdens de rondgang door de tentoonstelling 4000 jaar landbouw in de Betuwe geraadpleegd kan worden. De plannen over een audiotour zijn nog in ontwikkeling. Bij de opening heeft de streekuitgeverij Arend Datema Instituut een kinderboekje over de zonnekalender van Medel gratis binnen de hoogste klassen van de basisscholen van de dorpen Lienden en Echteld verspreid, de rest van deze oplage ligt in het museum (zolang de voorraad strek) te wachten op jonge lezertjes die het ‘om niet’ mogen meenemen. We doen er alles aan om de Betuwse verborgen verhalen in het licht te plaatsen en daarmee zichtbaar te maken voor jong en oud.
Samenwerkingspartners: De tentoonstelling 4000 jaar landbouw in de Betuwe is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met het Arend Datema Instituut, sinds 2025 een uitgeverij gespecialiseerd in streekhistorische boeken, maar daarvoor kennisinstituut en eigenaar van de genoemde bibliotheek en studiezaal welke in dat jaar zijn overgedragen aan het streekmuseum baron van Brakell. Daarnaast is er een voortdurende samenwerking met de Archeologische Werkgemeenschap Nederland (AWN), afdeling 15, tevens Archeologisch Centrum Rivierenland, nu gevestigd in Zoelen, maar voortkomend uit de Historische Kring Kesteren en omgeving (HKK&O).
Financieel werd dit project mogelijk door subsidies van de Rabobank West-Betuwe en de Henriëtta Stichting.