Met het project ‘1825, de vergeten ramp’ brengt het Noord-Veluws Archief (voorheen Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe) een ingrijpende maar grotendeels vergeten gebeurtenis uit de Gelderse geschiedenis opnieuw tot leven. In de nacht van 3 op 4 februari 1825 zorgde een zware noordwesterstorm in combinatie met springtij voor een verwoestende watersnood langs de Zuiderzeekust. Ook de Noordwest-Veluwe werd hard getroffen: dorpen liepen onder, dijken bezweken en tientallen inwoners kwamen om het leven. Ondanks de enorme maatschappelijke impact raakte deze ramp al snel overschaduwd door latere nationale gebeurtenissen en verdween zij uit het collectieve geheugen. In 2025, precies tweehonderd jaar later, grepen wij dit momentum aan om deze geschiedenis opnieuw zichtbaar én voelbaar te maken.
Het project verbindt erfgoed, landschap en publieksbeleving in een samenhangend en veelzijdig programma. Centraal stond een reizende tentoonstelling, te zien in vijf musea in de regio. Met originele archiefstukken, persoonlijke verhalen en aandacht voor lokale context werd inzichtelijk gemaakt hoe de ramp het leven van mensen, het landschap en de samenleving blijvend veranderde. Musea voegden een eigen invalshoek toe, wat herhaalbezoek stimuleerde en het verhaal verdiept heeft.
Daarnaast zijn primaire bronnen duurzaam ontsloten. Het archief van de Commissie Zeevloed 1825–1828 is volledig gedigitaliseerd en publiek toegankelijk gemaakt. Zo is deze kwetsbare collectie veiliggesteld en blijvend beschikbaar voor onderzoekers, inwoners en geïnteresseerden, ook na afloop van het projectjaar.
Het project trad nadrukkelijk buiten de archiefmuren. Met fietsroutes werden deelnemers letterlijk langs de nog zichtbare sporen van de ramp in het landschap geleid. Hierdoor ontstond een directe verbinding tussen het historische verhaal en het huidige landschap. Lezingen en wetenschappelijke publicaties zorgden voor verdieping en bereikten zowel een regionaal als landelijk publiek. Het absolute klapstuk was het theaterstuk, opgevoerd op een unieke locatie in het voormalige rampgebied. Drie voorstellingen werden gespeeld voor een uitverkochte tent. Het verhaal werd verteld op de plek waar de ramp zich daadwerkelijk voltrok, voor een publiek dat zich via afkomst, woonomgeving of historische interesse sterk verbonden voelt met dit verleden. Dat dit zo breed werd gedragen, maakt ons bijzonder trots.
‘1825, de vergeten ramp’ is een krachtig voorbeeld van regionale samenwerking tussen archief, musea, historische verenigingen, vrijwilligers, gemeenten en culturele partners. Het project bereikte een breed publiek van 10 tot 99 jaar, stimuleerde erfgoedtoerisme en vergrootte het bewustzijn van het belang van archieven voor het begrijpen van onze leefomgeving. Daarmee levert het een blijvende bijdrage aan de zichtbaarheid, kwaliteit en betekenis van het Gelderse erfgoed.
Hoe maakt dit project verborgen verhalen zichtbaar?
De watersnoodramp van 1825 was een nationale ramp met grote gevolgen voor Gelderland, maar is door latere gebeurtenissen vrijwel verdwenen uit het collectieve geheugen. Het project maakt dit verborgen verhaal zichtbaar door onbekende archiefbronnen, persoonlijke verhalen en landschappelijke sporen samen te brengen. Door de diversiteit van de deelprojecten is het gelukt om dit verhaal bij heel vele verschillende mensen op verschillende manieren weer zichtbaar te maken.
Het project speelt zich volledig af in Gelderland, langs de voormalige Veluwse Zuiderzeekust. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van Gelderse inwoners: slachtoffers, overlevenden, nabestaanden en gemeenschappen. Lokale dorpen, gezinnen en landschappen vormen de kern van het narratief. In één van de lezingen werd ook juist uitgebreid stilgestaan bij de weerslag op de rest van Nederland; bijv. in de vorm van het leveren van noodhulp en donaties.
Het project is ontwikkeld en uitgevoerd door het Noord-Veluws Archief, een in Gelderland gevestigde erfgoedinstelling, in nauwe samenwerking met Gelderse musea, verenigingen en gemeenten.
Het project laat zien hoe archieven een actieve rol kunnen spelen buiten de studiezaal: de archiefstukken komen vanuit de archiefkasten op tafels te liggen in studiezalen. De verhalen die daar naar boven zijn gehaald hebben we weer verder zichtbaar gemaakt: in het landschap, in tentoonstellingen, in wetenschappelijke publicaties, in een theaterstuk, in radio- en televsieinterviews, in kranten, op social media, etc. Het heeft uiteindelijk zelfs geleid tot de onthulling van een monument. Zichtbaarder wordt het niet.
Waarom maakt dit project kans op de Gelderse Roos Prijs 2026?
We nomineren dit project omdat het laat zien hoe archiefinstellingen een actieve rol kunnen spelen buiten hun eigen studiezaal. Hierbij is een goed netwerk essentieel; zonder Stichting 8081, de lokale musea en de historische vereniging hadden we dit niet kunnen realiseren; maar dat geldt andersom ook. Die les nemen wij zeker mee voor onszelf en zouden we ook aan anderen willen overdragen.
Deze integrale aanpak was vernieuwend in onze regio en heeft geleid tot een versterking van het culturele netwerk. Daar plukken wij enorm de vruchten van bij onze andere werkzaamheden. We worden meer gezien, bevraagd en gevonden door de instellingen in onze regio, en vice versa.
De schaalbaarheid van het project willen we ook graag onder de aandacht brengen: afhankelijk van de bijeengebrachte fondsen konden we op allerlei momenten de afweging maken om bepaalde onderdelen van het project wel, in beperkte mate, of niet door te laten gaan. Deze werkwijze zullen wij in de toekomst zeker weer toepassen en bevelen we ook van harte aan anderen aan.
De innovatie zit wat ons betreft in de creatieve wijze waarmee we dit vergeten verhaal voor het voetlicht hebben gebracht. Het is voor een archiefinstelling niet bijzonder om een lezing te organiseren, maar fietsroutes, een rondreizende tentoonstelling en een theaterproductie zijn dat wel. Hierdoor bereikten we ook een ander en groter publiek dan voorheen. Opvallend was het aantal bezoekers dat persoonlijke binding had met het onderwerp, vanwege familiaire banden of vanwege het feit dat de plek waar zij wonen behoorde tot het toenmalige rampgebied. Het was niet zomaar een vergeten verhaal, het was onderdeel van hun eigen verhaal.
We hebben archiefstukken gekoppeld aan landschap, we hebben archiefstukken vertaald naar een reizende tentoonstelling en een theaterstuk op de historische locatie, en we hebben wetenschappelijk onderzoek gekoppeld aan emotionele beleving. Daarnaast hebben we blijvende resultaten in de vorm van een gedigitaliseerd archief, maar ook in de vorm van een monument voor de slachtoffers.
Het project vergroot historisch bewustzijn, stimuleert erfgoedtoerisme en versterkt regionale identiteit. Het richt zich op een breed publiek (10–99 jaar) en verbindt inwoners, vrijwilligers, onderzoekers en bezoekers. Door verschillende vormen van participatie is het project laagdrempelig en inclusief. We zijn er trots op dat een groep van Stichting De Zonnebloem onze theatervoorstelling heeft bezocht. We zijn er ook trots op dat we 300 lagere schoolleerlingen hebben laten kennis maken met alle werkzaamheden die komen kijken bij het op poten zetten van een theaterproductie en de beroepen die daarbij horen.
Er valt zoveel te vertellen over dit project, en zoveel te laten zien! De tentoonstelling is nog te bezoeken, nu in Museum het Pakhuis in Ermelo en straks ook bij Waterschap Vallei en Veluwe (één van onze subsidiënten). Benieuwd naar het theaterstuk? Je vindt via deze link een een foto-impressie.
Samenwerkingspartners: Toneelstuk: Stichting 8081 + zo’n 50 vrijwilligers. Tentoonstelling: Stadsmuseum Harderwijk, Noord-Veluws Museum Nunspeet, Museum Elburg, Het Pakhuis Ermelo, Boerderijmuseum De Bovenstreek Oldebroek. Lezingen: Oudheidkundige Vereniging Arent thoe Boecop Elburg. Wetenschappelijke publicaties: Vereniging voor Waterstaatsgeschiedenis / Tijdschrift voor Waterstaatsgeschiedenis. Fietsroutes: Stadsarchief Kampen. Overheden en netwerkpartners: Gemeenten Elburg, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet en Oldebroek. Uitvoerende en ondersteunende partners: Vrijwilligers (transcriptie, onderzoek).